Sunday, December 14, 2014

Үндэсний бүтээн байгуулагч 20 жил

Энэ жил Монголын шилдэг компанийн нэг МСиЭс Группын 20 жилийн ой тохиож байна. Монголын бизнесийн түүхийн салшгүй хэсэг болсон тус компанийн хөгжил, өөрчлөлтийг харуулсан цуврал зургийг орууллаа.
























Эх сурвалж: http://news.gogo.mn/r/151899

Tuesday, April 29, 2014

"МСиЭс-ийн Оджаргал"-ыг илүү дэмжье

 -Гаднынхан хөгжүүлж өгсөн улс дэлхийд байхгүй-


Манай гариг 220 гаруй улстай. Эдгээр улс хил хязгаараар тусгаарласан газар нутагтаа бүтээсэн хөгжлөөрөө уралдан хүн төрөлхтөний түүхийг бичиж явна. Тэдний нэг нь 2222 жилийн төрийн түүхтэй Монгол Улс. Дэлхийн улс орнуудыг хөгжлөөр нь өндөр хөгжилтэй, хөгжиж байгаа, ядуу буурай гэж ерөнхийд нь ангилна. Монгол Улс “хөгжиж байгаа” хэсэгт багтана. “Хөгжлийн гараа”-н дээрээ зогсч байгаа улс гэвэл илүү ононо. Аль нэгэн улсын колони орон байж хаялгаар нь хөгжсөн газар цөөн бий.  Хонгконг Британийн, Макао Португалийн, Тайвань Японы гэх мэт. Харин тусгаар тогтносон, бие даасан  улсуудын дунд гаднынхан ирээд  хөгжүүлж өгсөн улс орон гэж одоогоор алга. Манайх л анхных нь болох гэж зүтгээд байх шиг. Энэ нь төр засгийн ч, монголчуудын ч  зүгээс гадныхныг хэт шүтэх, үндэсний хөрөнгөтнүүдээ үгүйсгэх хандлагаас ажиглагдана. Ялангуяа энэ засгийн өнгөн дээр яг одоо 30 гаруй компанийн захирлыг цагдан хорьж буйгаас, барина, хорино, торгоно гэж баялаг бүтээгчид рүүгээ хэт их дайрч байгаагаас харагдана.

Гэтэл хөгжлийн өндөрлөгт хүрсэн  Америк, Япон, Герман, Өмнөд Солонгос, Швейцарь, Финланд зэрэг дэлхийн тэргүүлэгч орнуудын хөгжиж  дэвжсэн, хөл дээрээ бат зогссон түүх үндэсний хөрөнгөтнүүдтэй, хувийн хэвшлийнхэнтэй нь  салшгүй холбоотой байх юм.

Тухайлбал, АНУ  капиталистуудаа дэмжиж, тэднийхээ дэмжлэгээр хөгжсөн улсын төгс жишээ. Дэлхийн зах зээлийг эзэгнэгч Microsoft, Google, JP Morgan, Coca Cola, MacDonalds зэрэг дурдаад дуусахгүй олон компаниуд АНУ-ынх. Эдгээр компанийг  XIX зуунаас эхлэн Засгийн газар нь бодлогоор дэмжиж, ажиллах таатай  орчныг нь бүрдүүлж дэлхийд гаргаж ирсэн байх юм. Үндэсний хөрөнгөтнүүдээ дагаад АНУ ч  дэлхийн хамгийн хүчирхэг эдийн засагтай орон болжээ.

Япон гэхэд АНУ-аас жишээ авч 30 гаруйхан жилийн дотор Мицубиши, Тоёота, Сони, Хонда зэрэг үндэсний хөрөнгөтнүүдийнхээ дэмжлэгээр эдийн засгийн хөгжлийн ид шидийг харуулсан бол Өмнөд Солонгос, Сингапур, Хонгконг, Тайвань гээд Азийн дөрвөн ч “бар” бас л Японоос суралцаж энэ жишгээр хөгжсөн. Финланд гэхэд үндэсний хөрөнгөтнүүдийнхээ эзэмшилд байдаг  “Nokia”-г эхлээд дэмжиж, дараа нь түүнийхээ  дэмжлэгийг нь авч хөгжсөн байна.

Европтоо хамгийн хүчирхэг, дэлхийд тэргүүн эгнээнд зогсдог эдийн засагтай Германы хөгжлийг  Siemens, Daimler-Benz, Volkswagen, BMW, Audi, Porsche, Adidas, Nivea зэрэг үнэдсний компаниудгүйгээр нь төсөөлөхийн аргагүй. Эдгээр компани нь томорч дэлхийд гарсан учраас үндэсний капитилистуудаа дагаж Герман улс ч дэлхийд гарч ирсэн.

АНУ, Германы жишгээр хөгжсөн Европын бас нэгэн орон бол “Celtic Tiger” буюу Кельтийн барс хэмээн алдаршсан Ирланд улс. Үнэндээ Ирландад бар байхгүй л дээ. Харин 1980-аад онд л баруун Европын хамгийн ядуу орнуудын нэг байсан Ирландыг эдийн засгийн эрчимтэй хөгжлөөр нь Азийн дөрвөн бартай зүйрлэдэг.

Эдгээр жишээнээс нэг асуулт гарна. Хэрвээ Засгийн газар нь бодлогоор үндэсний хөрөнгөтнүүдээ дэмжээгүй бол Microsoft, Google, Coca Cola, MacDonalds өнөөдөр дэлхийн брэнд болох байсан уу. Эд дэлхийн брэнд болоогүй бол  АНУ ингэж хөгжих үү. Тоёото, Хондо, Сони-г төр нь дэмжээгүй бол тэд дэлхийд гарч,  Япон Азийн бар болох байсан уу.  Siemens, Daimler-Benz, Volkswagen, BMW, Audi төрийнхөө дэмжлэгийг аваагүй бол Германыг  Европын тэргүүлэх хөгжилтэй улс болгох хүчин зүйл өөр байсан гэж үү. Самсунг, Хьюндай-гаа дэмжээгүй бол Өмнөд Солонгос ингэж үсрэнгүй хөгжих байсан уу.

Хариулт нь их энгийн. “Үндэсний хөрөнгөтнүүдийнхээ дэмжлэггүйгээр улс орон хөгждөггүй” гэх нэг л хариулттай. Гаднынхан очиж хөгжүүлж өгсөн улс орон нэг ч байдаггүйн нотолгоо нь энэ хариулт юм. Үндэсний хөрөнгөтнүүд л улсаа  бар болтол хөгжүүлдэг нь эндээс харагдана. Тийм учраас эдийн засагчид  хөгжилд хүрсэн улс орнуудыг “бар”-тай зүйрлэдэг. Япон, Солонгос, Сингапурыг  Азийн барууд гэдэг. Канадыг Умардын бар, Дубайг  Булангийн бар, Ирландыг Кельтийн барс,  Балтын тэнгисийн орнуудыг Балтын барс зэргээр нэрлэдэг.

Харин манай улсад ямар байна вэ. Дэлхийн брэндүүд Монголд орж ирж байна аа.  Харин Монголоос гаралтай, улсаа дагуулж  дэлхийн зах зээлд гарах хөгжлийн монгол брэнд хараахан алга. Нүүрсээ барьцаалж бирж дээр бонд босгосон ганц хоёрхон үндэсний компаниудыг эс тооцвол дэлхийн зах зээл бидэнд хол хэвээр байна. Монгол Улс өөрөө дэлхийн өмнө хаалттай ч байгаа юм уу, мэдэхгүй.  Харин Монголын төрд, монголчуудад үндэсний хөрөнгөтнүүдээ дэмжих дэмжлэг бараг алга. Тэгсэн атлаа хөгжих хүсэл байдаг. Хүслийг маань гаднынхан биелүүлнэ гэж үлгэрт итгэдэг шиг төр, засгаараа, улсаараа  найдаад төөрч явна. Гэтэл гаднынхан гэж хөгжил бэлэглэдэг буяны байгууллага, байнга буцалтгүй тусламж үзүүлдэг улаан загалмайнхан биш шүү дээ.  Бид 20 гаруй жил ингэж л будиллаа. Байгуулж байгаа нийгмийнхээ эсрэгээр, улстөрийнхөн нь баялаг бүтээгчдээсээ баян амьдрах ёстой гэж зүтгэлээ. Үндэснийхээ өнгөтэй өөдтэй компаниудыг буруутгаж намналаа. “MCS”-ийг, “Голомт”, Худалдаа хөгжлийн банкийг, “МАК”, “Мах импекс”, “Талх чихэр”, “Гацуурт”, “Шунхлай”-г түрүүлж мөнгөтэй боллоо, тасарч баяжлаа хэмээн нийтээрээ буруутгаж, намууд  улстөрчид нь сонгуулиар сааж амьдарлаа. Тэгсэн хэрнээ эдгээр компаниуд ажлын байр гаргаж, татварт хэдийг төлж,  улсын төсвийн хэчнээн хувийг бүрдүүлдгийг тооцож байсан нь цөөхөн. Оюутолгой, Тавантолгой л гэж хошуурах. Гэтэл хамгийн олон ажил олгогч, хамгийн их татвар төлдөг, бас хамгийн олон айл өрхийн  төсөв болон өдөр тутмын хэрэглээтэй шууд холбоотой “MCS”, МАК, мах, гурил талхны үйлдвэрүүд зогсоход, Голомт, Хаан Худалдаа хөгжлийн банк доголдоход л өнөөдөр Монголын эдийн засгийн зүрх зогсоно шүү дээ. Үндэсний эдгээр компаниуд эдийн засгийг ингэж чирэх атлаа төрд, олон түмэнд үргэлж адлагдана.  Монголчуудынхаа амьдралыг үндэсний эдгээр компаниуд л нуруундаа үүрэх хэрнээ үргэлж айдастай. Төрийн татвар хяналтаас, тасарч баяжих гэлээ гэх олон түмний дургүйцлээс болгоомжилно. Хулгай хийгээгүй хэрнээ хулгайч шиг айна. Хатуу сонсогдож магадгүй, хийж бүтээсэн, босгож байгуулснаа хулгайчдаас хамгаалахын тулд нээрээ ч хулгай “хийчихсэн” юмшиг ч загнана,  хагас нойртой амьдарна. Саяхан нэгэн сайн танил маань хулгайг гурилддаг нь Ганцхудагт, төгс хийдэг нь Төрийн ордон ба түүний ойролцоо байдаг юм гэсэн нь бас л бодууштай санагдсан. Давхар давхар ийм тушаатай явахад үндэсний хөрөнгөтнүүд яаж өндийж, үндэсний баялаг бүтээгчид хэдийд нь дэлхийд гарах ч юм билээ. Тэд хөл дээрээ бат зогсоогүй цагт Монгол Улс хөгжлөөрөө дэлхийд гарч чадахгүй. Үүний нотолгоо нь Канадын ердийн нэгэн компани манай Оюутолгойн ордын лицензийг эзэмшигч гэдгээрээ дэлхийд гарч хөрөнгөжөөд явахад баялгийн эзэн-Монгол Улс байрандаа л байх.

Монголд улстөрийн лидерүүд бол байна аа. Нам бүлэг, төрийн институцийнхээ төвшинд. Харин үндэсний лидер төрөхгүй байгаа юм болов уу.   Эсвэл байгаа нь үндэстнээ манлайлах, үндэсний хөрөнгөтнүүдийг төрүүлэх хэмжээнд хүлээн зөвшөөрөгдөж ажиллаж чадахгүй  байгаа ч юм уу.

Ойрын жишээнээс дурдахад, Малайзыг хөгжилд хүргэсэн, Ерөнхий сайд асан Махатир Мохамад жирийн нэгэн улстөрч байхдаа тухайн үеийн Засгийн газрынхаа тэргүүнд гаднын, ялангуяа хятад үндэстнүүдэд найдаж, Малайзын хөгжлийн хувь заяаг даатгасныг шүүмжилж нээлттэй захидал илгээжээ. Малайзыг малайзууд л хөгжүүлэх тухай  шинэ бодлогыг санал болгосон энэхүү захидал  “The Malay Dilemma” нэртэй ном, сүүлдээ Малайзын хөгжлийн “Үндсэн хууль” болсон гэдэг.

Солонгосын Дэү корпорацийг үүсгэн байгуулагч Ким Ү Жүнийн хэвлүүлсэн “Хорвоо дэлхий уужим хийх ажил их байна” нэртэй ном нь түүний компани төдийгүй, солонгосуудын хувьд Коран судар, Библи байсан бөгөөд шахалтаар уншуулдаг байжээ.

Сингапурын төрийн эрхийг 40 гаруй жил барьсан Ли Куан Ю-гийн “хөгжлийн жор” нь  ердөө сингапурчууд байв. Тэрээр Сингапурыг сингапурчууд л хөгжүүлнэ гэдэг проект-бодлого хэрэгжүүлжээ.

Харин манайд өөдөө босоод ирснийг нь өшиглөж унагаах технологи илүү хөгжлөө. Улстөрийн аргаар нэг унагаана. Жишээ нь, Х.Баттулга, Сү.Батболд, Г.Батхүү, бүр Н.Номтойбаяртай улстөрөө л ярихгүй, яагаад бүтээсэн баялаг руу нь дайрдгийг, бүтээж босгосноор нь улстөр хийдгийг ойлгодоггүй. Төрийн ордноос өндөр байшинтай, төсвөөс их мөнгөтэйгөөр нь илүүд үздэг юм уу, тэндээс “MCS”-ийг авчирч, энд улстөртэй хутгадагийн учрыг олдоггүй. Орос эрийн эзэмшилд байсан алтны томоохон ордыг авч, ашгийг нь ч, алтыг нь Монголдоо үлдээх болсон, эх орондоо дэлхийн жишгээр анхны сүлжээ зочид буудал байгуулж буйнхаа төлөө “Алтан Дорнод-Монгол” компанийн  захирал Т.Ганболд яагаад буруутан болдгийг би мэддэггүй. Эзэмшиж буй лицензийнхээ хэмжээнд таарсан нөөцөө барьцаалаад бирж дээр хөрөнгө босгосон нь яагаад улстөрд, улстөрийнхөнд хэтэвч болж харагддагийг гайхдаг. Саяхан “QSC” гэж монгол компани Дарханы төмөрлөгийг гангийн үйлдвэр болгохоор төртэй Концесс байгууллаа. Тэд дөрвөн жил ажилласан төслөө үргэжлүүлж, оросууд “Эрдэнэт”-ийг байгуулсан дайны, авсралиуд Өмнөговьд босгож байгаа Оюутолгой төслийн хэмжээний том бүтээн байгуулалтыг эх орондоо хийхээр зориг шулууджээ. Эдийн засагт үүнээс илүү сайхан мэдээ гэж өөр юу байх билээ. Улсын хөгжлийн хөтөч нь хүнд аж үйлдвэр, хүнд үйлдвэрийн ганц “талх” нь ган гэдэг. Тийм учраас аливаа улсын тусгаар тогтнол нь гангийн  үйлдвэрээсээ эхэлдэг гэсэн үг гарсан хэрэг. Тийм ч учраас Солонгосын одоогийн Ерөнхийлөгчийн аав Пак генерал засгийн эрхэнд гармагцаа гангийн үйлдвэрээ барьж эхэлсэн байдаг. Хятадад ч адилхан, Мао-гийн үед айл бүр ган хайлуулах тухай бодлого гарч байсан нь түүхэнд үлджээ. Энэ нь ган хайлуулах нарийн технологийг мэдэхгүй ч, гангийн үйлдвэртэй байж гэмээнэ улс орон хөгжинө, ажлын байр нэмэгдэнэ гэдгийг тэр үеийн удирдагчид сайн мэдэж байжээ. Эцэст нь төмөртэй хүн баяждагийн жишээг амьдралд нотолж дайны хөлд нэрвэгдсэн, загас жараахай, цагаан будаанаас өөр баялаггүй явсан Солонгос, Япон, Хятадыг өнөөдрийн хөгжилд хүргэсэн, одоо ч эдийн засгийг нь тэтгэдэг мөнхийн хөдөлгүүр нь  гангийн үйлдвэр болжээ. Энэ “талх”-ны түүхий эд-үрийн будаа болох төмрийн хүдрийг монголчууд бид нийлүүлдэг байв. Одоо нэгэнт өөрсдөө “үрийн будаа”-тай учир япон технолгиор “талх”-аа Монголдоо үйлдвэрлье гэдэг яах аргагүй сайн мэдээ. Хийх гэж зориглох нь хийхгүй сууснаас л дээр.

Өөдөө босох гэж байгааг нь өшиглөхөөс гадна гаднаас өрсөлдөгч оруулж ирээд нам даруулж бас унагах гэнэ. Саяхан гэхэд, өмнөд хөршийн төрийн өмчит “Bank of China”-гийн салбарыг Улаанбаатарт оруулж ирж унаж, уруудаж буй эдийн засгийг эрчимжүүлнэ гэж хэсэг ярилаа. Бараг дэлхийн эдийн засгийг тодорхойлж яваа өмнөд хөршийн төртэй нийтдээ  арав гаруйхан тэрбум долларын активтай Монголын арилжааны 14 банк нийлээд ч өрсөлдөж чадахгүйг мэдмээр л юм. Цаана нь өөр стратеги байсан үгүйг бид бас  мэдэхгүй.

Гэтэл хөгжсөн улс орнууд үндэсний үйлдвэрлэлээ дэмжих, үндэсний хөрөнгөтнүүд төрүүлэхийн тулд гаднын өрсөлдөгчдөд хязгаарлалт хийдэг байна. Элсэн цөлд газрын диваажин босгож буй Арабын Эмират гэхэд  “51 хувийн босго” гэх бодлоготой. Тэнд хөрөнгө оруулалт хийгээд ижил төрлийн зах зээлийн 51 хувь нь тус улсын иргэний, үндэстний  мэдэлд байх ёстой гэнэ.  Бас Германд дотоодын хөрөнгө оруулагчдаа гаднынхнаас хамгаалах агентлаг байдаг ажээ. Манайд бол хамгаалснаас хааж, хязгаарласан бодлого нь илүү. Бондын мөнгөтэй хэрнээ тэндээс цаасан дээрх төмөр зам, Сайншандын аж үйлдвэрийн паркийг эс тооцвол үндэсний том компаниудаа дэмжсэн төсөл бараг байхгүй. Харин ч жижиг дунд үйлдвэрлэл гэдгээр 888 төсөлд жижиглэн тараах улстөрийн шийдэлтэй. Жижиг дунд үйлдвэрлэл бол  бидний 24 жил явсан, мэддэг зам. Тэдэн дундаас дараагийн “MCS”, “Голомт”, “Таван богд”, “МАК” төрөхийг 24 жил хүлээлээ, байдаггүй.  Жижиг, дунд үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх хэрэгтэй. Жижгүүд ч төрийн дэмжлэгээр өсч томорх эрхтэй. Тэгэхдээ аль ч  улс оронд хүн бүр нь олон охин компанитай группийн захирал, эсвэл  тэрбумтан байдаггүй. Харин ч томуудынхаа хаялгийн хүртэж нэг хэсэг нь амьдардаг, улс хөгждөг нь хууль.  Үүний жишээ нь Өмнөд Солонгосын үндэсний нийт бүтээгдэхүүн 40-45 хувийг дөрвөн том корпорац гаргадаг бол Японы эдийн засгийн 90-ээс дээш хувийг хувийн хэвшлийнхэн бүрдүүлдэг. Энэ 90 хувийнхаа 50 хувийг хамгийн томд тооцогддог 18-хан  корпорац бүрдүүлдэг байна. Хүн ам цөөтэй, жижиг зах зээлтэй Монголд 18-аа байг, гэхэд  “MCS” шиг дахиад  арван компани байхад л хөгжих бололцоо илүү нэмэгдэнэ. Тийм учраас л одоо “дараагийн MCS”-ийг гаргаж ирэхэд, “дараагийн Оджаргал, Баттулга, Баясгалан, Батболд, Нямтайшир, Чинбат, Баатарсайхан”-ыг бодлогоор төрүүлэхэд төрийн дэмжлэг илүү хэрэгтэй. Тийм ирээдүйг илүү дэмжье.

Ерөнхийлөгч гарын үсэг зурж, хотын даргын сонгуулийн амлалтаар бол манай улс 2040 оны дэлхийн хөлбөмбөгийн аваргыг эх орондоо хүлээж авна. Байж болох сайхан л мөрөөдөл. Тэгэхдээ улс нь хөгжөөгүй, ядаж 2-3 цэнгэлдэхгүй бол энэ мөрөөдөл биелэх боломжгүй. Харин үүний оронд Монголын “Самсунг”-ийг, бас түүнд дөхөж очих хэдэн том үндэсний компанийг дэмжиж төрүүлбэл, хөлбөмбөгийн аварга байтугай нь давхар шийдэгдэнэ.  Жижгээр том асуудлыг шийддэггүй, харин ч томын хаялган дор жижгүүд инерцээрээ шийдэгдэж явдаг нь байгалийн хууль шүү дээ.

Эх сурвалж: http://otgonbayar.niitlelch.mn/content/6041.shtml

Tuesday, May 21, 2013

Манлайлал ба сэтгэл хөдлөлөө удирдах чадвар


Ажлын нөхцөлд сэтгэл хөдлөл, зан авир маш их үүрэгтэй байдаг ч хүмүүс өөрийнхөө зан авирын талаар бусадтай (дотны хүмүүс байлаа ч) ярилцах дургүй байдаг. Манлайлагчийн зан авир дагалдагсаддаа эерэг болон сөргөөр нөлөөлдөг. Харизмтай, өөрчлөн хувиргагч манлайлагч хүссэнээсээ илүү үр дүнд хүрэхийн тулд сэтгэл хөдлөлөө хурдасгуур болгон ашигладаг.

Манлайлагчийн сэтгэлийн хөдөлгөөн, түүний багт үзүүлэх нөлөөний талаар анхлан Даниел Гоулмэн бичсэн. Тэрээр 1995 онд “Emotional Intelligence” хэмээх номоо бичсэн. Тэрээр emotional intelligence буюу сэтгэл хөдлөлийг хянах чадвар гээчийн талаар чухалчлан ярьсан. Энэхүү нэр томъёог түүнээс өмнө 1990 онд сэтгэл судлаач Салови, Майер нар гаргасан байсан. Салови, Майер нар яагаад гялалзаж байсан менежер, удирдах ажилтнууд бүтэлгүйтдэгийг судалж, хүмүүс хоорондын харилцаанд мэдрэмжгүй, чадваргүй байх буюу өөрийн болон бусдын мэдрэмж, сэтгэл хөдлөлийг хянаж чадаагүйгээс бүтэлгүйтсэн гэж үзсэн. Бар-Он 1996 онд энэхүү судалгааг гүнзгийрүүлж, сэтгэл хөдлөлөө зохицуулах чадвар (emotional intelligence) бол удирдагчийн болон аливаа хүний үр дүн, үр бүтээлтэй эсэхийн гол шалгуур гэж үзсэн. Тэрээр өдөр тутмын нөхцөл байдалд асуудлыг зохицуулах, хүмүүстэй нийцэхийн тулд хүнд байх ёстой 15 орчим чадвар байна гэж үзсэн.

Даниел Гоулмэн амьдралд амжилт гаргах эсэх нь оюуны чадвар буюу IQ-гээс илүүгээр 1. хувь хүний идэвхи санаачлага, 2. дарамттай орчинд тэвчээртэй байх чадвар, 3. зан авираа зохицуулах чадвар, 4. дасан зохицох чадвар, 5. бусдыг мэдрэн сонсох, нийцэх чадвар зэргээс хамаарна гэж үзсэн байдаг.

Карусо, Майер, Салови нар сэтгэл хөдлөлөө удирдах чадвар (EQ)-ын  талаарх хандлагуудыг 1. Чадварын загварууд, 2. Холимог загвар гэсэн хоёр хэсэгт ангилж болно гэж үзсэн. “Чадварын загвар” нь сэтгэл хөдлөл манлайлагчийн сэтгэх, шийдвэр гаргах, төлөвлөх, үйлдэх байдалд хэрхэн нөлөөлдөгт төвлөрдөг. Энэхүү загвар сэтгэл хөдлөлөө удирдах чадвар (EQ)-ыг өөр боловч хоорондоо холбоотой 4 чадварт хуваадаг. Үүнд: 1. Өөрийн болон бусдын сэтгэл хөдлөлийг зөв хүртэх, мэдрэх чадвар, 2. Бодол сэтгэлгээ, үйлдлийг өдөөхийн тулд сэтгэл хөдлөл бий болгох чадвар, 3. Сэтгэл хөдлөлийн шалтгаан, тэдгээрийн утга учрыг зөв ойлгох чадвар, 4. Өөрийнхөө сэтгэл хөдлөлийг зохицуулах чадвар зэрэг болно.

 

Манлайлагчид оюуны задлан шинжлэх болон практик чадваруудаараа ялгаатай байдаг шигээ сэтгэл хөдлөлөө зохицуулах талаар өөр өөр байдаг. Сэтгэл хөдлөлөө удирдах чадварын “Чадварын загвар”-ын ач холбогдол нь их юм. Энэ нь судлаачдад сэтгэл хөдлөлөө зохицуулах чадвар яг бодит чадвар мөн эсэх, түүн дээр үндэслэн удирдагчийн үр нөлөөг урьдчилан хэлэх боломжтой эсэхийг тодорхойлоход тусладаг.

Гоулмэн, Бар-Он нарын онол “Холимог загвар”-т харъяалагддаг. Тэд сэтгэл хөдлөлөө зохицуулах чадвар зөвхөн чадвар биш, нилээд хэдэн шинжтэй холбоотой гэж үздэг. Гоулмэн, Бояцис, МакКий нар удирдагч хүн сэтгэл хөдлөлөө сайн зохицуулдаг байхын тулд дараах шинжүүдээс нилээд хэдийг нь өөртөө заавал байлгах ёстой гэж үзсэн. Холимог загвар корпорациудын орчинд, хүний нөөцийн мэргэжилтнүүдийн дунд “Чадварын загвар”-аас илүү түгээмэл болсон. Холимог загвар нь “Таван хүчин зүйлийн загвар”-тай тун төстэй байдаг.

Сэтгэл хөдлөлөө зохицуулах чадварыг хэмжих, хөгжүүлэх боломжтой юу? Майер, Салови, Карузогийн Сэтгэл хөдлөлөө зохицуулах чадварын тест гэж байдаг. Бар-Оны Сэтгэл хөдлөлийн итгэлцүүр гэж байдаг.

Гоулмэн Сэтгэл хөдлөлийн чадамжийн багц гэсэн 10 асуулттай тест боловсруулсан байдаг. Энэхүү асуулга, тестийг нэг хүн өөр 9 хүний хамт бөглөж, хариуг нь нэгтгэн дүгнэдэг.

Сэтгэл хөдлөлөө зохицуулах чадварыг судлаачид бүгд үүнийг хөгжүүлж болдог гэдэг дээр санал нийлдэг. Гоулмэн, Аберман нар удирдагчдад сэтгэл хөдлөлөө удирдах чадвар олгох 1-5 хоногийн сургалтууд бий болгосон байдаг. Бар-Он ч гэсэн энэ чиглэлийн онлайн 15 модуль боловсруулсан байдаг.

Сэтгэл хөдлөлөө хянах чадварын онолчид дарамтыг тэсвэрлэх чадвар, бусдыг мэдрэх чадвар гэх мэт оюун ухааны биш атлаа манлайллын амжилтад маш их нөлөөтэй хүчин зүйлсийг гаргаж ирсэнээрээ ач холбогдолтой байдаг. Өнөө үед байгууллагууд удирдагч, манлайлагчийг ажилд авах, дэвшүүлэхдээ оюуны болон сэтгэл хөдлөлийн чадварыг аль алийг нь анхаардаг болсон.

Сэтгэл хөдлөлийг зөвөөр ашиглавал хувь хүн, бүлэг зорилгодоо хүрэхэд нь туслах маш чухал хөшүүрэг байдаг. Манлайлагч хүн сэтгэл хөдлөлийг тоохгүй байх нь бүлэгт нөлөөлөх чадваргүй болгодог.

Бояцис, Стабс, Тейлор нар (2002) МВА хөтөлбөрүүд баг бүлэг бүрдүүлэх, бусдаар дамжуулан үр дүнд хүрэх чадвараас илүүгээр оюуны чадварыг онцолж, санхүүгийн чадварыг олгохыг анхаардаг нь буруу хэмээн шүүмжилсэн байдаг.  

Эх сурвалж: Leadership: Enhancing the lessons of experience сурах бичгээс Г. Үүрдмандахын орчуулснаар

Monday, March 25, 2013

Ярилцлага- Б. Болд: Төр дайрч, хөрөнгийг нь хурааж чадахгүй

Б. Болд: Төр дайрч, хөрөнгийг нь булааж чадахгүй 


Монголын Уул уурхайн үндэсний ассоциацийн зөвлөлийн дарга, “Алтан дорнод Монгол” компанийн гүйцэтгэх захирал Б.Болдтой ярилцлаа. 



-Хонгконгийн хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй MMС өнгөрсөн жил алдагдалтай ажилласанаа зарлачихлаа. Таван толгойгоос ганц гайгүй ажилладаг компани нь ийм байхад бусдынх нь хувьцаа ямар байгаа бол?

-MMC-ийн ярьж байгаа зүйл бол Хонгконгийн биржийн олон нийтийн компанийн шаардлага. Хэчнээн долларын алдагдалтай ажилласнаа заавал тайлагнаж байх учиртай. Оюу толгойн 66 хувийг эзэмшдэг TRQ-гийн хувьцаа гэхэд л өнгөрсөн жил дээд тал нь 18 ам.доллар хүрч байсан бол долоон ам.доллар болтлоо буурчихлаа. Сая таны асуусан ММС-ийнхувьцаа найман хонгконг доллараас гурван доллар руу орж уруудсан. “Саусгоби ресурс”-ийнх 61 хонгконг доллар байснаа 15 болж буугаад байна. Энэ мэтээр дурдвал олон жишээ хэлж болно.

-Монголд лицензтэй гадаадын компаниудын хувьцаа ташраараа уначихсан нь хөрөнгө оруулалтын орчинтой холбоотой гэж ярьж, бичицгээж байна. Ер нь хэчнээн хувийн уналттай байна вэ?

-60-70 хувийн уналттай байгаа.

-Маш том тоо байна. Энэ уналт бидэнд ямар эрсдэл авчрах бол?

Уул уурхайн хувьд хайгуулын, ашиглалтын гэсэн хоёр янзын лицензтэй. Хайгуулын лицензийн үет шат өндөр эрсдэлтэй учраас банк зээл өгөхгүй. Тэгэхээр хувьцааны санхүүжилт босгохоос аргагүй болчихож байгаа юм. Монголд лицензтэй компаниудын хувьцаанууд ийм өндөруналттай үед хайгуулын мөнгө босгох ямар ч боломжгүй. Цаашдаа геологийн хайгуул хийхэд хүндрэлтэй болчихсон гэсэн үг. 100 төгрөгөөр авсан хувьцаа нь 30 төгрөг болчихсон байхад бас нэг хүн “Монголд өрөмдлөг хийх гэсэн юм, манай хувьцааг аваач” гэвэл авах хүн олдох уу. Алдагдал хүлээсэн хөрөнгө оруулагчид “Танайх ёстой бүтэхгүй газар, би Конго, Мозамбекэд хөрөнгө оруулна” гээд сууж байна.

-Саяхан Ванкуверт болсон геологчдын хурлын үеэр хөрөнгө оруулагчид Монголд лицензтэй төслүүдийн талаар сонсохыг ч хүсэхгүй байсан гэсэн. Байдал тэгтлээ хурцадчихаад байгаа хэрэг үү?

-Канадад байгаа ихэнх хувьцаа хайгуулын лицензийнх. Нэмж өрөмдлөг хайгуул хийх, хөрөнгө оруулалт татах төрлийн хувьцаанууд гэсэн үг. Тэнд хувь хүн гэхээс илүү хөрөнгө оруулалтын сангийн менежерүүд сууж байдаг. Өөрөөр хэлбэл хөрөнгө багцын менежерүүд. Тэд хүмүүсээс “Та бидэнд хадгаламжаа өгчих, бид тандбанкнаас илүү өсгөж өгнө” гэж байгаад мөнгийг нь авч хувьцааны хуваарилалт хийдэг. Монголд тэдийг, Орост төчнөөнийг гэх ч юм уу, энэ хэсгийг нь эрчим хүчинд, үлдсэнийг нь уул уурхайн салбарт гэх мэтээр хуваарилдаг юм. Тэгээд хувьцааны багцынхаа ашгаар цалинждаг. Жилд 10-20 хувийн ашигтай ажиллах ёстой хувьцааны багцан доторх нэг хувьцаа нь 70 хувийн уналттай байхаар тэр том уналт өөр салбаруудад олсон ашгийг нь идчихэж байна гэсэн үг. Тэгэхээр хөмсгөө зангидаад ууртай суух нь тодорхой шүү дээ. Наад улстөрийн тогтворгүй байдал чинь миний цалинд нөлөөлөөд байна гэж уурлах нь ойлгомжтой.

-Ингэхэд манай улсын нутаг дэвсгэрийн яг хэчнээн хувийг хайгуул, ашиглалтын лиценз эзэлж байна вэ. Эмх замбараагүй олгогдоод байсан лиценз одоо ямар хэмжээнд хүрсэн бол. Хүмүүсийн бухимдаад байгаа шиг тийм их хэмжээний газрыг хамарчихсан хэрэг үү?

-2005 онд Монгол улсад ашиглалтын болон хайгуулын лицензийн тоо 5913 буюу нийт газар нутгийн 40 хувийг эзэлж байсан. Үүнээс хойш замбараагүй олгосон лицензийн тоог багасгаж, эмх цэгцэнд оруулснаар дээрх тоо одоогийн байдлаар 3636 буюу нийт газар нутгийн эзэлж байгаа талбай нь 13 хувь болтлоо багассан. Ирэх хоёр жилд нэмж хайгуулын лиценз олгогдохгүй бол 2014 онд лицензтэй талбай нийт газар нутгийн долоон хувь, 2015 онд таван хувийг эзэлнэ. Ихэнх лиценз нь Өмнөговьд, Хөвсгөлд гэхэд бараг байхгүй. Хамгийн их хайгуулын лиценз Өмнөговь, Говь-Алтайд бий. Монгол улсын лицензийн талбай өнөөдөр 20 сая га дотор орчихсон.. Ашиглалтын лиценз дангаараа гэвэл нийт газар нутгийн 150 сая га талбайгаас ердөө 0,5 хувийг эзэлдэг. Тиймээс уул уурхайн ашиглалтын лиценз малын бэлчээрээс хомслох нь харьцангүй гайгүй байгаа юм. Дээр дурдсан 0,5 хувийн дийлэнх хэсгийг хайрга, нүүрснийх л эзэлдэг. Алт, зэс зэрэг үнэт эрдэс нь бага шүү дээ. Маш цөөхөн хувийг эзэлдэг. Тэгэхээр хаа сайгүй онгичоод байна гэдэг бол өрөөсгөл ойлголт..

-Оюу толгойн хувь нийлүүлэгчид өнөөдрийг хүртэл тохиролцоонд хүрээгүй байна. Хүмүүсийн таамаглаж байгаа шиг энэ орд тодорхой хугацаанд зогсвол Монголын эдийн засагт ямар нөлөө үзүүлэх бол?

-Хэдэн тоо хэлье. Манай үндэсний нийт бүтээгдэхүүн 2009 онд 6,6 их наяд төгрөг байсан бол 2012 онд 14 их наяд төгрөг болсон. Сангийн яам энэ онд 17 их наяд хүрнэ гэсэн төсөөлөлтэй байгаа. Гуравхан жилийн дотор хоёр дахин өснө гэдэг өндөр өсөлт. Төсвийн орлого ч ялгаагүй. Энэ хугацаанд хоёр их наядаас 5,5 их наяд болж өссөн. Гурван жилийн дотор 14 их наяд төгрөгийн хөрөнгө оруулалт манайд орж ирсэн. Гадаадын энэ хөрөнгө оруулалтын 63, 64 хувь нь Оюу толгой. Оюу толгойг орж ирэхээрханган нийлүүлэгчид оффисоо нээж эхэлсэн. Тэдний шугамаар орж ирсэн хөрөнгө оруулалтыг оруулж тооцохгүйгээр Оюу толгой дангаараа жар гаруй хувийг эзэлж байгаа гэхээргадаадын хөрөнгө оруулалтыг таатай болгосон орчин бараг л Оюу толгойн гэрээ болчихож байна. Хэрвээ Оюу толгойн төсөл эвгүйдвэл гурван жилийн өмнөх эдийн засаг руугаа буцаж хумигдах эрсдэлтэй. 2009 онд Оюу толгойн гэрээ зурагдахаас өмнө бид сард үсрээд 100 сая ам.доллар, жилдээ 800 сая.ам доллар гадаадын хөрөнгө оруулалтаас татдаг байсан. 2005 онд бол жилдээ 200 сая ам доллар л олж авчирдаг байлаа. Гэрээ хийгдэнгүүт хэдэн тэр бум доллар гэж яригдах болсон шүү дээ. Эдийн засгийн сүүлийн гурав, дөрвөн жилийн өсөлт хоёрхон том хүчээс шалтгаалсан. Нэг нь Оюутолгойн хөрөнгө оруулалт, нөгөө нь Өмнөговийн нүүрс. Огт экспортолдоггүй байж байгаад 22 сая тонныг экспортодог болно гэдэг том өсөлт.

-Банкуудад байршуулаад байгаа 1,5 тэрбум ам доллар бол баялгаа барьцаалж хөрөнгө оруулагчдаас авсан өр. Хөрөнгө оруулалтын орчин ингэж муудсан нь бондын эргэн төлөлтөд бас нөлөөлөх байх? 

Мэдээж нөлөөлнө. Засгийн газар бонд босгохдоо “Бид Оюу толгой, Таван толгойгоо тун удахгүй ашиглах учраас өрөө ямар ч асуудалгүй төлнө” гэж байгаад мөнгөтэй болсон. Бид 2015 оны 12 дугаар сард буюу 2016 оны сонгуулиас өмнө бондын эхний төлбөрийг төлж эхэлнэ. Тэгэхийн тулд бид орлоготой сууж байх ёстой. Үлдсэн 3,5 тэрбум ам.доллараа аваад төлчихнө гэсэн хувилбар байхыг үгүйсгэхгүй. Гэхдээ тэр үед санхүүгийн зах зээл Монгол Улсыг таагүй хүлээж авбал байдал хэцүүднэ. Хөрөнгө оруулалтын орчин өнөөдрийнхөөс сайжрахгүй, илүү хүндэрвэл бүр ч аюултай. Яг өнөөдрийн хувьд гадныхан монголчуудыг мөнгө босгох тал дээр найдвартай түнш гэж харахгүй байна.

-Таныхаар энэ асуудлыг шийдэх ямар гарц байна?

-Ерөөсөөл тогтвортой байдал. Түүнээс биш хөрөнгө оруулагчидонцгой нөхцөл шаардаагүй. “Бодлого чинь тогтвортой байвал урт хугацааны хөрөнгө оруулалт татах боломжтой” л гэж байгаа. Тогтворгүй байдал асуудал үүсгээд байгаа учраас тэд өмнө нь гаргасан тодорхой шийдвэрүүдээ л үргэлжлүүлэх хүсэлтэй байна.

-Эдийн засаг, хөрөнгө оруулалтын орчинд улстөрийн савлагаатай шийдвэрүүд сөрөг нөлөө үзүүлээд байна л даа. Улстөрийн нөлөөллийг багасгах ямар арга байна?

-Хувьцааны зах зээлээ хөгжүүлэх хэрэгтэй. Хувьцааны зах зээл гэдэг нийтийн өмчлөлийн хэлбэр. Дэлхийн нийт баялгийн 95 хувийг олон нийтийн хувьцаат компани бий болгодог. Оросын “Роснефть”, “Газпром” зэрэг бүх том компани 20-иос дээш, зарим тохиолдолд 50 хувиа олон улсын бирж дээр хувьцаа болгоод гаргачихсан. Хятадынх ч ялгаагүй. Шинхуа, Чалко, Чайналкогоос эхлээд бүх том компани нь Хонгконгийн бирж дээр хувьцаагаа гаргасан. Хорь, гучаад онд Америкийн гэр бүлийн компаниуд дэндүү томроод ирэнгүүтээ өмчлөлөө задлах ёстой гэдгийг ойлгосон. Монголд л хувьцаат компани гэж яриад байгаа болохоос Орос, англиар бол публичная, public буюу олон нийтийн гэдэг шүү дээ. Дэлхийн компанийн 95 хувь нь олон нийтийн компанийн баялаг бүтээдэг хэлбэрт шилжчихээд байхадМонголд эсрэгээрээ. 95 хувь нь нэг цөөхөн гэр бүлийн, эсвэл төрийн мэдэлд байна. Энэ хоёрын аль нь ч компаниудынхаа өмчлөлийг олон нийтийн болгох тусам улстөрийн савлагаатай шийдвэр гарахаа болино. Р.Амаржаргал гишүүн шинээр батлагдсан Компанийн тухай хуулийн хэрэгжилтийг асуугаад байгаа нь цаанаа учиртай. Тэр хуульд төрийн өмчит хувьцаат компаниуд Төлөөлөн удирдах зөвлөлийнхөө гуравны нэгийг бие даасан гишүүдээс бүрдүүлнэ гээд заачихсан. Бас гүйцэтгэх захирал нь сонирхлын зөрчилтэй гэрээ хийж, эрх ашгаа бодож хэлцлүүд хийвэлмаш хүнд эрүүгийн хариуцлагад унахаар байгаа.Жишээ нь МИАТ-ийн 20 хувийг Монголын хөрөнгийн бирж дээр хувьчилбал хувьцаа эзэмшигч хүмүүс, хөрөнгө оруулагчид МИАТ-ийн гүйцэтгэх захирлаас “Та түлшээ ямар үнээр хэнээс авдаг юм бэ” гэж асууж эхэлнэ. Өөрөөр хэлбэл хяналтын систем тогтож эхэлж байгаа юм. Төрийн өмчийн тэр компанийн гүйцэтгэх захиралд нэг сайд шахааны бизнес хийх гэж оролдвол “Уучлаарай, би ингэвэл шоронд явна. Компанийн хуулиар ийм шийдвэрийг ТУЗ нь гаргадаг юм” гэчихэд л өөрийгөөхамгаалахбүрэн хэрэгсэл болчихож байгаа юм. Олон нийтийн компаниөмчлөлийн хосолсон хэлбэртэй учраас баялгийн хуваарилалтталаасаа зөв хэрэгсэл болохоос гадна төр хамгийн муу менежер гэдэг нэрнээс салах маш том боломж. Мөн баялаг бүтээгч хувийн хэвшлийнхэн компанийнхаа тодорхой хувийг олон нийтэд зарвал тэр компани руу нь улстөр дайрч, булаадаг үйл ажиллагаа хязгаарлагдана. Мянгаас арван мянган хувьцаа эзэмшигч төрийн ордоны өмнө бас нэг юм болно оо доо.

-“Эрдэнэс таван толгой” уг нь энэ зарчмаар эхэлсэн ч одоо таг болчихлоо?

-Эхлэл нь тийм байсан ч хувьцаа тараах процесс нь замын дунд зогсчихсон. Монголчууд энэ ордоосоо хувь эзэмшдэг ч юм шиг, эзэмшдэггүй ч юм шиг байдалд орчихоод байгаа. Үүнийг хувь хүн гэхээс илүү хөрөнгө оруулалтын сангаар дамжуулаад хийж болно. Норвегид Баялгийн сан, Хөрөнгө оруулалтын сан гэж бий. Энэ хоёр сан улсынхаа биржийн хувьцааны дийлэнх хувийг эзэмшдэг. Мөн тэтгэврийн сан гэж байдаг. Төр нийгмийн даатгалын шимтгэл гэж иргэдээсээ хураасан мөнгөө хуримтлуулж, хуримтлалынхаа тодорхой эх үүсвэрийг төрийн компаниудын хувь эзэмшлийг бий болгоход зарцуулдаг. Мөн хувийн компани бирж дээр тодорхой хэмжээний хувьцаагаа зарахад төрийн тэтгэврийн сан хувьцааных нь 3-5 хувийг авдаг. Нэг үгээр хэлбэл энэ сангууд бий болж буй баялгаа ирээдүйдээ өвлүүлэх том хэрэгсэл болчихож байгаа юм. Энэ хэлбэрийг манайхан судалж байх шиг байна. Норвегийн газрын тосны том компанийн 50 хувийг төр эзэмшдэг гэж буруу орчуулсан байна лээ. Төр биш, Норвегийн тэтгэврийн болон баялгийн сангууд эзэмшдэг юм.

-Гэхдээ бараг ялгаагүй юм биш үү?

-Маш том ялгаатай. Энэ сангуудын удирдлагын багт мэргэжлийн санхүүч нар ажилладаг. Бас тусгай аудиттай. Монголын хувьд Дэлхийн банк ч юм уу Азйн хөгжлийн банк аудитлаж болно. Аль нам нь гарч ирэхээс үл хамаарч20, 30 магадгүй 100 жил идэх хоолоо арай өөр төлөвлөлт, менежмэнт, системээр явуулмаар байгаа юм. Тэгэхээр хөрөнгийн зах зээлийг яаж ашиглах вэ гэдгийг ойлгож, тодорхой жим гарвал маш том боломж бий. Өнөөдөр Монголын Оюу толгойн ордын 66 хувийг эзэмшдэг TRQкомпанийн хувьцаа Канадад унахад энд сууж байгаа бидэнд огт хамаагүй болчихож байгаа юм. Харин бид эндээ хөрөнгийн зах зээлийг бий болгоод ирвэл тэнд байгаа TRQ тодорхой хэмжээний хувьцаагаа Монголд зарахыг бодно. Тэр хувьцаанаас нь та бид хоёр тус тусдаа хоёр сая төгрөг гаргаад авчихлаа гэж бодъё. Нэг бүрийг нь 20 мянган төгрөгөөр автал 5000 төгрөг болоод уначихлаа. Нөгөө сая төгрөг маань 250 мянган төгрөг болж унана гэсэн үг. 750 мянган төгрөгөө алдсан та бид хоёр дуугүй суух уу. “Хөөе сайдаа, та болиорой, өдөр шөнөгүй зүтгэж байж хураасан сая төгрөгийг минь та буруу савлуулаад байна шүү гэнэ биз. Ингээд ирэхээр улстөрчөө хүртэл зөв сонгодог болно. Энэ шийдлийг харсан гадны бирж дээр байгаа компаниуд энд хамгаалалтын хэрэгсэлтэй болох гэж Монголын хөрөнгийн зах зээл дээр ирж хувьцаагаа гаргахыг бодно.

-Улстөрийн савлагаанаас хөрөнгийн зах зээлээ хамгаалах хэрэгсэл нь бэлэн байхад яагаад өнөөдрийг хүртэл оруулж ирэхгүй байгаа юм бол?

Үнэт цаасны шинэ хууль батлагдахгүй байна. Өнөөдрийн үнэт цаасны хуулиар Монголын аж ахуйн нэгж л Монголын бирж дээр хувьцаагаа гаргах эрхтэй. Оюутолгойн 66 хувийг эзэмшигч TRQ Монголын аж ахуйн нэгж биш учраас Монголд хувьцаагаа гаргаж чадахгүй байгаа юм. Шинэ хуулийн төслөөр бол гадны хөрөнгийн бирж дээр байгаа компаниудад хувьцаагаа энд зарах боломжийг нээгээд өгчихсөн. Монголчуудаас хэдэн тэрбум доллар босгохдоо гол нь биш л дээ. Ашиг сонирхлын нэг завинд сууж эхэлж байгаа гэдэг нь л чухал. Хувьцаа эзэмшигчид нь “Энэ компанийг босгоод ирвэл цалингаасаа хадгалсан хэдэн бор цаас маань арвижих юм байна” гэж бодож эхэлнэ.

-Үнэт цаасны шинэ хуулийн төсөл яагаад батлагдахгүй байна вэ?

-Эдийн засгийн хөгжлийн сайд энэ төслийг УИХ-ын дарга З.Энхболдод саяхан өргөн барьсан. УИХ-аар хэлэлцэхээс өмнө нээлттэй хэлэлцүүлэг өрнүүлмээр байгаа юм. Дараа нь энэ салбарынханы санаа оноог тусгаад хаврын чуулганаар хэлэлцээд баталчихвал хөрөнгийн зах зээхлийн орчин зургаа, долдугаар сараас наашлах боломжтой.

-Бирж дээр хувьцаа нь идэвхтэй арилжигдаж байгаа олон нийтийн ямар компани байна?

-Өнөөдөр манайдолон нийтийн компани маш цөөхөн. Эдийн засгийн таван хувь нь олон нийтийн хэлбэртэй компани байна. Харилцаа холбооны ганц ч компани олон нийтийнх биш. “Номин”, “Миний дэлгүүр” ч олон нийтийн компани биш. Барилгын компани гэхэд“Ремикон”-оос өөр алга. Бирж дээр арилжаалж байгаа тавхан идэвхтэй хувьцаа нийт зах зээлийн 70-80 хувийг авч явж байна. Тэрний дөрөв ньтөрийн өмчийн оролцоотой нүүрсний компани. Гэтэл дөрөвдүгээр ДЦС гэхэд л миний тооцооллоор 600 сая ам долларын үнэлгээтэй компани. Станцынхаа шинэчлэлийг хиймээр байна, арван хувиа бирж дээр гаргая гээд 60 сая доллараар хувьцаагаа зарахад хөрөнгө оруулагчид хангалттай байна.

-Сүүлийн үед төр төчнөөн хувийг нь буцааж авна, монгол хүн, монгол компанийн эзэмшил 50 хувь байх ёстой гэсэн үгнүүд хөрөнгө оруулагчдыг айлгаж байна. Шууд ингэж тулгах хэр эрсдэлтэй вэ?

-Индонезийн нэг жишээ бий. Индонез шууд “индонезийн хүн төчнөөн хувь эзэмшинэ” гэж хуулиндаа заагаагүй. Харин “хөрөнгө оруулагч та ороод ир. Гэхдээ арван жилийн дараа наад компанийн чинь 15-25 хувь нь заавал Индонезийн өмчлөлтэй аж ахуйн нэгж юм уу, индонезийн иргэний эзэмшилд байх ёстой, хорь, гучин жилийн дараа 50 хувийг нь манай иргэн юмуу аж ахуйн нэгж эзэмшиж байх ёстой” гэсэн. Ийм бодлогоор 30, 40 жилийн өмнө ажлаа эхэлсэн нүүрсний компаниудыг яваандаа индонезижуулсан. Гэхдээ индонезичууд “Бид наадахыг чинь зүгээр авахгүй, зах зээлийнх нь үнээр авна” гэсэн. Тэгэхээр аль аль талдаа ашигтай болчихож байгаа юм. Мэдээж дэлхийн томчууд ирж үнэ цохин өрсөлдөж авахгүй учраас зах зээлийн үнэ нь тийм ч их биш. Иймэрхүү зөвөөр шийдэх тогтолцоо, гарцууд байгаа. Хүний хувийн өмчийг үнэгүй хурааж авна гэдэг бол бидний бий болгосон тогтолцоо лав биш. Уго Чавесын бодлого. Хүмүүс Чавесын бодлогыг их зөв байсан шиг ярьж эхэлж байна л даа. Энэ бол маш аюултай үзэгдэл. Бид социализмаас яаж саллаа. Бидтэгш боломжтой нийгэм болгоно гэснээс биш хүн бүр тэгш гэсэн үзлийг хүлээн зөвшөөрөөгүй. Хүн бүр адил тэгш гэдэг чинь социализм. Уго Чавес барууны том нефтийн компаниудыг нийгэмчлээд Венесуэлийнхээ өмчлөл болгосон. Өөрөө ямар ч зардал гаргаагүй хэрнээ хөрөнгө оруулагчдаас бүтээсэн бүхнийг нь булаасан. Тэгээд тэндээс олсон орлогоо өөрийгөө олсон гээд ойлгуулчихаж байгаа юм. Энэ буруу. Хөрөнгө оруулагчдадаа ядаж зардлыг нь, тодорхой хувь ашигтай нь өгөх хэрэгтэй. Худалдаж аваад дараа нь орлогоо хуваана гэдэг бол зах зээлийн Үндсэн хуулиар хамгаалагдсан хувь хүний хөрөнгийг хүндэлсэн зарчим. Социалист дэглэмтэй Хятад улс хүртэл саяөмчлөлийн хэлбэрээс хамаарахгүйгээр бүх аж ахуйн нэгж адилхан боломжтой байх ёстой гээд бодлогодоо тусгачихлаа.

-Яг ямар бодлого гаргасан гэнэ ээ?

-Хятадын шинэ Ерөнхий сайд, Ерөнхийлөгч нар нь дундаж иргэнийхээ амьдралыг сайжруулна гэж байгаа. Тэр бодлогодоо хувийн хэвшил, төрийн өмчийн оролцоотой хоёр аж ахуйн нэгжийн шударга биш өрсөлдөөний талбарыг байхгүй болгоно гэж маш тодорхой заасан. Төрийн жаахан эзэмшилтэй учраас бүх зөвшөөрлүүд нь хурдан гардаг, хэн ч ирж шалгаж дарамталдаггүй, орон нутаг нь шахдаггүй байж болохгүй гэж байна. Гэхдээ азтай нь бид ардчилалтай. Хэлэх гэсэн үгээ хэлж үзэл бодолд нөлөөлөх боломжтой улс. Энэ бол бидний хамгийн том үнэ цэн. Ийм үнэ цэн байгаа цагт бид зөв зам руугаа явж л таараа. Зүгээр л цаг хугацааны асуудал байгаа юм. Хэл амаа ололцох гэж бужигнаж байгаа түр хугацаанд л гадаадын хөрөнгө оруулалтын орчин тааруу болчихоод байна. Дахин хэлэхэд гадаадын хөрөнгө оруулалтын сайжруулах гол арга бол миний түрүүний хэлсэн хөрөнгийн зах зээл.

-Таныг “Алтан Дорнод Монгол”-ын гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж эхлэхэд гайхсан шүү. Татварын өртэй, байгаль орчны асуудалтай ийм хэцүү компанийн гүйцэтгэх захирал хийнэ гэдэг эрсдэлтэй биш үү?

-Мэдээж хувь хүн талаасаа харвал эрсдэлтэй л дээ. Гэхдээ энэ компанийн захирал Ганболд миний багын найз, бизнесийн хамтрагч. Би найзыгаа Монголд маш том хоёр гавьяа байгуулсан гэж үнэлдэг. Эхний гавьяа нь стратегийн ач холбогдолтой гурав дахь орд Төмөртэйг Монголын эзэмшилд 100 хувь эргүүлж авахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Хоёр дахь нь таны асуугаад байгаа хамгийн хэл амтай, хамгийн өртэй, хамгийн нэр хүнд муутай энэ компанийг иргэний зориг гаргаж авсан явдал. Бид энэ компанийг босгох гэж жил гаруй болж байна. Тодорхой хэмжээний үр дүнд ч хүрч байгаа. Монгол алт бол монгол төгрөгийн баталгаа шүү дээ. Яагаад Монголд үндэсний алтны компани байж болохгүй гэж, яагаад бид өөрсдөө 700 гаруй ажлын байр бий болгож баялаг бүтээж болохгүй билээ гэсэн бодлоор ажиллаж байна. Бидэнд Паушокийн үлдээсэн өв гэвэл эвдрэлд орсон 1400 га талбай, 70 гаруй тэрбум төгрөгийн татварын өр байна. Эвдэрч сүйрсэн талбайгаас 150-иад га-г нөхөн сэргээлээ. 70 гаруй тэрбумын татварын өр гээд байгаа нь 68 хувийн гэнэтийн ашгийн татварын өр шүү дээ. Бид өнөөдөр хүчингүй болсон татвар төлөөд явж байгаа. Энэ татварыг Монголд төлсөн алтны компани бараг байхгүй. Манайх хувийн өмчлөлтэй хэрнээ татварын орлого бүрдүүлэх алба шиг л ажиллаж байгаа. Сар бүр татвар төлөх графиктай. Графикаа алдахгүй төлөөд явж байна. Графикаа алдвал өөрсдөө хэцүү байдалд орох учраас байгаа юмнуудаа шавхаж барьцаалаад татвараа төлөөд явж байна. Одоо жар гаруй тэрбум төгрөгийн өр үлдсэн.

-Гэхдээ л таныг ийм эрсдэлтэй зүйл рүү орсон гэхээр гайхаад байх юм?

-Би хашир талдаа, Ганболд захирал илүү зоригтой. Энэ чанараараа бие биенээ нөхдөг байх.

-“Алтан Дорнод Монгол”-ыг мөнгө угааж авсан, улстөрчдийн мөнгө цаана нь явж байгаа гэж шуугиад байдаг. Компаниа худалдаж авсан 300 тэрбум төгрөгийг хаанаас босгосон юм бэ?

Манай захирлыг шалгадаг бүх газар нь шалгасан. Компанийн бүх бичиг баримтаа шалгадаг газраар нь оруулсан. Тийм юм байхгүй гэдгийг шалгадаг газар нь тогтоогоод бидэнтэй гэрээ байгуулсан. Өмнө нь хуримтлуулсан бүх эд хөрөнгөө барьцаалж гадна дотноос зээл авч байж энэ компанийг худалдаж авсан. Түүнээс биш бэлэн мөнгөөр аваагүй. Бид хасах 300 тэрбумаас явж байгаа. Аз хийморь, ёндоо гэж байдаг бол, лус савдаг маань байгалийн хишгээ нуухгүй, хайгуул хийгээд юм гараад ирвэл цаана нь гарна. Хайгуул хийгээд юм олдохгүй бол хэцүүднэ. Тэгээс биш бүр хасахаас эхэлж байна л даа.Тэгэхдээ залуунас байна үзээд алдана даа гэж бодоод л ажиллаж байна.Мэдээж Ганболд захирал бид хоёр хоёулхнаа энэ бүхнийг хийгээгүй. Гадаадын том компаниудад ажиллаж байсан чадварлаг боловсон хүчнүүдээс бүрдсэн баг барууны стандартаар ажиллаж байгаа. Монголчууд одоогоор гадаадын хөрөнгө оруулалтад таатай хандахгүй байгаа ч ядахдаа монгол хөрөнгө оруулагчаа хайрлаж, дэмжих байлгүй дээ. Ингэж бодоод л ажиллаж байна. Эцэст нь хэлэхэд дотоодын аж ахуйн нэгжүүдээ хүчирхэгжүүлж, хувийн аж ахуйн нэгждүүдээ эрх тэгш өрсөлдөх орчинтой болгож, төрийн өмч давамгайлсан компаниудад яг адилхан өрсөлдөх нөхцөл бүрдүүлж, төрийн өмчийн ил тод биш шахааны бизнесийг болиулахын тулд өмчлөлийн хэлбэрийг нь задалж, олон нийтийн компани болгон ил тод болгож чадвал 2016 онд эдийн засгийн өсөлт харагдаж байгаа. 


Ц.БААСАНСҮРЭН

Эх сурвалж: “ӨДРИЙН СОНИН”

Ярилцлага- Д. Болор: Шинэ үнэ цэнийг бүтээнэ

Миний бие блогоороо дамжуулан Монголынхоо шилдэг гүйцэтгэх захирлуудын ярилцлагыг хүргэж байгаа билээ. Энэ удаад Скайтел ХХК-ийн Гүйцэтгэх захирал Д. Болдын news.mn сайтад өгсөн ярилцлагыг нийтэлж байна. 


Д. Болор: Шинэ үнэ цэнийг бүтээнэ


Сур: Скайтел Групп  сар шинийн босгон дээр Монголын Менежментийн Холбооны Оны Менежментийн Дээд Өргөмжлөл “Шилдэг менежменттэй байгууллагаар” шалгарсанд баяр хүргэе. Усан Луу жилд танай хамт олны хийж бүтээсэн гол ажлуудаасаа дурьдахгүй юу?


Д.Б: Бидний хувьд  Усан Луу жил  нь байгууллагынхаа бүхий л үйл ажиллагааг хамарсан хөгжил дэвшлийн үржил шимтэй хөрсийг бий болгох “Байгууллагын өөрчлөлт шинэчлэлийн хөтөлбөр”-өө амжилттай хэрэгжүүлж эхлэн, бүтээгдэхүүн үйлчилгээгээ хэрэглэгч бүртээ Энгийн, Ойлгомжтой, Хэрэглэхэд хялбар, Үнэ цэнэтэй байлгахад илүүтэй анхаарч, өрсөлдөх чадвараа хөгжүүлсэн жил боллоо.Бид “Цаг хугацааг гол өрсөлдөгчөө” болгон сүлжээ, үйлчилгээний хүрээгээ өргөтгөн технологийнхоо сул талыг багасгахаар хичээн ажиллаж, техниктехнологийн үйл ажиллагааны найдвартай байдлыг хангах, гэмтэл саатлын тоо, үргэлжлэх хугацааг бууруулах чиглэлээр үйл ажиллагааны сайжруулалтууд хийж, чанарын дорвитой ахиц гарган, Олон улсын чанарын удирдлагын тогтолцооны стандартыг нэвтрүүлэх бэлтгэл ажлаа хангаж, хэрэглэгчийн сэтгэл ханамжийг эрхэмлэн дээдлэж, хэрэгцээ шаардлагад нь нийцүүлэхээр бүтээгдэхүүн үйлчилгээнүүддээ эрс шинэчлэл хийхийн зэрэгцээ  хэрэглэгчиддээ санал болгох хэрэглэгчийн ухаалаг тоног төхөөрөмжүүдийн нэр төрөл, нийлүүлэлтийн хэмжээг  эрс нэмэгдүүлсэн ололт амжилтаар дүүрэн жил болж өнгөрлөө.


Сур: Та  “Байгууллагын өөрчлөлт шинэчлэлийн хөтөлбөр”-өөсөө товч танилцуулна уу? Мэдээж “Шилдэг менежменттэй байгууллага”-аар шалгархад онцгой нөлөө үзүүлсэн болов уу гэж дүгнэж байна.


Д.Б: Үүрэн холбооны үйлчилгээний салбарт өрсөлдөөн маш хүчтэй явагдаж байна. Энэ тохиолдолд байгууллага дотоод болон гадаад орчны өөрчлөлтийг хүлээн зөвшөөрч, шинэ нөхцөл байдалд  зохицуулан үйл ажиллагааныхаа шинэчлэлийг хурдтай хийж чадвал ялах  нөхцөл бүрдэнэ гэж би ойлгодог. Скайтелийн хувьд өөрчлөлт шинэчлэлт хийгдэх нөхцөлүүд бүрдсэн байсан. Бид байгууллагынхаа бүтэц зохион байгуулалт, дүрэм журам, бизнесийн болон технологийн стратеги, ажилтнуудынхаа хандлагыг шинэчлэх өргөн хүрээнд энэ хөтөлбөрөө амжилттай хэрэгжүүлжбайна. Байгууллага өөрийн Эрхэм зорилго, Хэтийн зорилго, Үнэ цэнээ оновчтой зөв тодорхойлж, түүнийгээ хэрэгжүүлэхийн төлөө нийт хамт олноороо сэтгэл оюун, хүчин чармайлтаа дайчилж чадаж байж, бизнест өрсөлдөх чадвараараа өрсөлдөгчөөсөө давамгай болдог.


Сур: Танай байгууллагын Эрхэм зорилго, Хэтийн зорилго, Үнэ цэнэ бусдаас юугаараа онцлог вэ?


Д.Б: Бид стратегийн үндсэн зорилтууд, үнэ цэнээ олон улсад хэрэглэгддэг орчин үеийн аргачлал ашиглан, хамт олноороо хангалттай хугацаанд хэлэлцэж санал бодлыг нь тусгаж тодорхойлсон болохоор хэрэгжих үндэслэл сайтай болсон гэж үзэж байгаа. Гол агуулгыг дурьдвал ”Шинэчлэлтэд зогсолтгүй тэмүүлэн шинэ үнэ цэнийг бүтээгч, байгалд ээлтэй, менежментээрээ манлайлагч, хүний хөгжлөө дээдлэх” гэсэн санаанууд орсон.


Сур: Таны ярилцлагыг бизнесийн салбарын олон менежерүүд уншиж байгаа гэдэгт итгэлтэй  байна. Та манай уншигчдад Менежментээрээ манлайлагч гэсэн санаагаа тайлбарлаж хэлж өгөхгүй юу? 


Д.Б: Ер нь манай компанид төдийгүй манай салбар, улсын хэмжээнд ч орчин үеийн менежментийн түвшинд бэлтгэгдэж, туршлагажсан лидерүүд их дутагдагдалтай байна. Бид энэ асуудал дээр их анхаарал тавьж ажиллаж байна. Ажиглахад, олон компаний удирдлага өмнөх нийгмийн удирдлагын арга барилтайгаа зууралдсан хэвээр мөн олон компани өөрсдөө санаачлагатай байж зах зээлийн системд тохирох менежментийн арга хэрэгслийг хэрэглэх болон амжилттай яваа компаниудын туршлагаас суралцахын оронд асар өндөр үнээр гадаадын зөвлөх үйлчилгээний байгууллагуудаас зөвлөх үйлчилгээ авах замаар явж байна. Гэтэл нөгөө өндөр үнэтэй зөвлөх нөхдүүд нь ирээд компаний хүмүүстэй нь уулзаж ярилцлага хийж дотроо ярьдаг санаануудыг нэгтгээд бэлэн загвар руу оруулаад л орхидог жишээ олон бий.


Бид компани дээрээ менежментээ хөгжүүлэх үүднээс системгүй хэдхэн сургалт бус, харин тодорхой бодлоготой, системтэй сургалтын хөтөлбөрүүдийг Монголын Хүний Нөөцийн Судалгааны Хүрээлэнтэй хамтран хэрэгжүүлж байна. 2012 онд бүх захирал, менежерүүдээ оролцуулсан 3 сарын хугацаатай “Байгууллагыг хөгжүүлэх манлайлал” хөтөлбөрөө хэрэгжүүлж дуусгаад 1 жилийн хугацаатай “Шилдэг менежер” хөтөлбөр үргэлжилж мөн 1 жилийн хугацаатай “Залуу менежер” хөтөлбөрт сургалтанд ахлах менежер, ур чадвартай ажилтнуудаа оролцуулж байна. Эдгээр хөтөлбөрт сургалтуудыг “Үйлдэн суралцах” зарчим, “Оролцоо”-ны аргаар зохион байгуулснаар удирдлагын манлайллын мэдлэг дээшлэн ажлын үр нөлөө, үр ашиг, ур чадвар эрс дээшилж байна.


Түүнчлэн, ЛЭДИ сургалтын төвтэй хамтран 1 жилийн хугацаатай Үйлчилгээний ажилтнуудынхаа мэдлэг, ур чадварыг дээшлүүлэх “Smart Service & Happy Customer” хөтөлбөрт сургалтыг зохион байгуулж Сингапур улсын “Service Excellence” стандартыг үйл ажиллагаандаа нэвтрүүлэх ажлын бэлтгэлийг хийж байна.


Сур: Та салбартаа олон жил удирдах ажил хийлээ. Таны ажлын арга барил зарчим?


Д.Б: Миний хувьд, байгууллагынхаа бизнесийн үйл ажиллагааны үр өгөөжийг нэмэгдүүлж өрсөлдөх чадварыг сайжруулдаг олон улсын хэмжээнд амжилттай хэрэглэгдэж байгаа  бүтээмж, чанараа дээшлүүлэх шилдэг арга хэрэгслүүдийг хэрэглэх, удирдлагын багийнхаа эерэг нөлөөлөл ур чадварыг нэмэгдүүлэх, ажилтнуудынхаа хандлага оролцоог сайн байлган хүнээ, байгууллагын соёлоо хөгжүүлэхийг чухалчилдаг.


Сур: Тухайлбал, танай байгууллага менежментийн ямар арга хэрэгслүүдийг голлон хэрэглэж байна?


Д.Б: Ажлын байрны соёлыг дээшлүүлэх “5S”, ажилтны оролцоо санаачлагыг дээшлүүлэх тасралтгүй сайжруулалтын “Kaizen систем”, багаар ажиллах чадавхийг нэмэгдүүлэх “Чанарын дугуйлан”, төлөвлөлт үнэлгээний “Балансжуулсан онооны карт”, манлайлах ур чадварын үнэлгээний “360 хэмийн арга”, “Байгууллагын соёлын судалгаа”-ны арга хэрэгслүүдийг одоогоор хэрэглэж байна энэ жилдээ Олон улсын чанарын удирдлагын тогтолцооны ISO-9001, Сингапур улсын “Service Excellence” стандартуудыгнэвтрүүлнэ.


Сур: Усан Луу жилдээ хэрэглэгчиддээ ямар шинэлэг бүтээгдэхүүн үйлчилгээг хүргэв?


Д.Б: Скайтелчууд бид өнгөрсөн хугацаанд 21 аймгийн төв, 10 томоохон сум сууринд Үндэсний хэмжээний 3G/EVDO/ сүлжээг бусад операторуудаас түрүүлэн , орон нутгийн хэрэглэгчиддээ Интернэтийн сүлжээнд өндөр хурдаар холбогдох боломжийг бүрдүүллээ. Мөн 2013 онд 21 сум сууринд шинээр сүлжээний хамрах хүрээгээ  өргөтгөн, хэрэглэгчиддээ шинэ дэвшилтэт  технологийг хүргэхийн зэрэгцээ хэрэглэгчийн сэтгэл ханамжийг эрхэмлэн дээдлэж, хэрэгцээ шаардлагад нь нийцүүлэн VIP, NICE,Skyphone үйлчилгээнүүдийн шинэчлэл хийж,   Skymedia дөрвөлсөн үйлчилгээг зах зээлд шинээр нэвтрүүлэн, Дэлхийн 244 орны 400 гаруй операторын сүлжээнд өөрийнхөө дугаараар Олон улсын Роуминг үйлчилгээ авах боломжийг бүрдүүлсэн. Эдгээрээс онцлох юм бол дата хэрэглээг хэрэглээний цоо шинэ түвшинд гаргалаа. Дээр дурьдсанчлан хамрах хүрээг сайжруулж, үнийн хувьд бусад операторуудаас 2-5 дахин хямд байлгаж, өргөн сонголт бүхий картуудыг гаргасан нь хэрэглэгчдийн талархлыг маш их хүлээгээд байна. Бидний гол зорилго бол интернэт хэрэглэгчдийн тоог нэмэгдүүлэн хүн бүрийн хэрэглэдэг энгийн хэрэглээ болгох, цаашлаад хэрэглээнд сургахад оршиж байна. Үнэ хямд хэрнээ чанарын хувьд хангалттай сайн байгаа нь хэрэглэгчдийн тооны өсөлт, тогтмол хэрэглээнээс харагдаж байгаа төдийгүй, хэрэглэгчийн сэтгэл ханамж ч маш сайн байгаад бид баяртай байгаа.


Сур:Ойрын ирээдүйд Мэдээлэл холбооны салбарт ямар үйлчилгээ голлох бол?


Д.Б: 2011 онд Олон Улсын Цахилгаан Холбооны Байгууллагаас интернэтийн үйлчилгээ эрхлэгч томоохон компаниудтай хамтран ойрын ирээдүйд нэг өрхийн цахим хэрэглээнд шаардлагатай мэдээлэл татах дундаж хурдны хэмжээг  72-80 Мбит/сек гэж тооцоолон гаргасан. Тэгэхээр цаашид Өндөр хурдны өргөн зурвасын үйлчилгээ болох VoIP, VoD, IPTV, HDTV, 3DTV, Тоглоом, Вэб, Видеохурал, Файл татах хэрэглээ илүү их хэрэгцээтэй болж энэ хэрэгцээг дагаад үүрэн холбооны 4-р үеийн LTE технологи нэвтэрнэ.


Сур: Та өмнө нь Компаний Нийгмийн Хариуцлагын чиглэлээр Боловсролын салбарыг сонгож сурагчдын “Үдийн цай”, “Цахим сургалт” зэрэг олон төсөл хөтөлбөрүүдийг санаачлан хэрэгжүүлж байсан. Одоо Скайтел компани дээрээ үргэлжлүүлэх үү? 


Д.Б: Үргэлжлэхгүй. Скайтел компаний Компаний Нийгмийн Хариуцлагын чиглэлээ “Байгаль орчин” гэж сонгон, Эрхэм зорилгодоо мөн Логондоо ч оруулсан. Энэ чиглэл боловсролоос дутуугүй чухал бөгөөд хийх ажил ч хангалттай байгаа. Бид эхний ээлжинд өөрийн бизнесийн үйл ажиллагаатай шууд хамааралтай эрчим хүчний хэрэглээгээ багасгах, бусад хэмнэлттэй технологиудыг ашиглах, ашиглахгүй болсон хаягдал гар утас, батарейг зохион байгуулалттай урамшуулалтайгаар цуглуулах зэрэг ажлуудыг хийж эхлэн Үйлчилгээний Салбарууд дээрээ “Эко хайрцаг” ажиллуулж байна. Цаашид цөлжилтийн эсрэг, ховордсон ан амьтан, ургамлыг хамгаалах чиглэлийн ажлуудад мэргэжлийн байгууллагуудтай хамтран ажиллахаар төлөвлөж байна.


Сур: Сонирхолтой ярилцлага өгсөнд баярлалаа. Танай хамт олны цаашдын ажилд улам их амжилтыг хүсэн ерөөе.


Д.Б: Танай сониноор дамжуулан, Скайтелийн нийт хэрэглэгчиддээ, нийт Монголчууддаа  УсанМогойжилдээ оюун билгийн хүч чадлыг хурааж, бүтээж хөгжих эрмэлзэл тэмүүллээ бадрааж, ажил үйлс амжилт бүтээл тань арвин байж гэр хотлоороо эрхэм дээд цэнгэлийг эдлэн, эрүүл энх, элбэг баян, аз жаргалаар дүүрэн байхын ерөөл дэвшүүлье.

http://biznes.news.mn/content/134191.shtml