Sunday, March 23, 2014

"Новатерра" ХХК-ийн захирал Б. Бямбасайхан: Төслөө стандартын дагуу бэлтгээгүй байж хөрөнгө оруулалт татна гэж ярилтгүй

“Монголын бизнесийн зөвлөл”-ийн ТУЗ-ийн дарга, “Новатерра” компанийн захирал Б.Бямбасайхантай Монголын эдийн засгийн болоод хөрөнгө оруулалтын орчны талаар ярилцлаа.
-Манай улс хөрөнгө оруулалтын гачигдалд орлоо. Гадаад хөрөнгө оруулалт өсөх нь үү. Хөрөнгө оруулалт, төслийн менежментийн үйл ажиллагаа эрхэлдэг танд маш сайн мэдрэгдэж байгаа болов уу?
-Гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татах нь хамгийн чухал гэдэг нь ойлгомжтой. Монголдоо, эх орондоо амьдарч буй бид хөрөнгө оруулалтын орчныг нь яг байгаагаар харна. Харин Нью-Йоркт суудаг хөрөнгө оруулалтын шинжээч арай өөр өөр харна. Монголын хөрөнгө оруулалтын орчныг харж байгаа бидний өнцөг, Нью-Йоркийн шинжээчийн өнцөг том зөрүүтэй. Энэ зөрүүний голд миний эрхэлж байгаа бизнес оршин тогтнож байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл, манай компани Монголын бизнесийн орчны бодит байдлыг Нью-Йоркийн шинжээчид ойлгогдох хэлээр бэлтгэж танилцуулж, хөрөнгө оруулалт татахаар ажиллаж байна. Хөрөнгө оруулалтын зөвлөгөө өгдөг компанийн бизнес угаасаа ингэж явдаг. Монголыг монгол хүн л хамгийн сайн мэднэ, мэдэрнэ. Монгол хүн монгол хүнтэйгээ хамгийн сайн харилцана, ойлголцоно. Монголд 15 жил амьдарсан гадаадын хүн монголчуудын үгний цаад утга, янз байдлыг мэдэрдэггүй. Монголчуудын санаа бодлыг тусгасан, олон улсын стандартаар бичсэн шинэ төсөл бариад хөрөнгө оруулагчидтай уулзахад арай нааштай хүлээн авдаг. Гэхдээ сүүлийн үед хөрөнгө оруулахаас цааргалах нь давамгайлж байна. Хөрөнгө оруулагчид “Өө танайх болоогүй байна аа. Уул уурхайн салбар чинь овоо явж байснаа буцаад уначихлаа” гэдэг юм. Манай эдийн засаг, зах зээлийг хөрөнгө оруулагчийн нүдээр харвал хамгийн ашигтай салбар нь уул уурхай. Гадаадын хөрөнгө оруулагчид манай ашигт малтмалын нөөцийг олборлож, боловсруулан баялаг болгоод дэлхийн зах зээлд худалдаж, ашиг олох сонирхолтой байдаг. Гадаадынхан эрчим хүч, үйлдвэрлэлийн салбараас өмнө уул уурхайд чинь хөрөнгө оруулна гэнэ. Манайхан уул уурхайгаасаа өмнө эрчим хүч, үйлдвэрлэл гэх мэт дараагийн шатанд сонирхол татах салбартаа хөрөнгө оруулахыг санал болговол мөнгөний урсгалаа хаасаар байх болно. Хөрөнгө оруулалт татах төслүүдээ зөв дараалуулах хэрэгтэй.
-Хөрөнгө оруулагчид манай улс төр, эдийн засгийн бодлого тогтворжихыг хүлээж байгаа байх. Гэтэл бид “Оюутолгой” төслийг ая эвийг нь олоод үргэлжлүүлчихэж чадахгүй сууна.
-Би голдуу шөнө ажиллаж байна. Монголд шөнө болоход Нью-Йоркт нар манддаг. Монголын төслийг сонирхож байгаа Нью-Йоркийн хөрөнгө оруулагчид Монголд шөнө дөл болж байх ямар ч хамаагүй шүү дээ. Тэдэнд төслүүдээ олон улсын стандартын дагуу тайлбарлан ойлгуулж чадаж байгаа. Гэвч улс төр болон эдийн засгийн нийтлэг макро орчин гээд биднээс хамаарахгүй зүйл тээг болох юм. Хөрөнгө оруулагчид макро орчныг сайтар анхаардаг. Хамгийн наад зах нь Монголын эдийн засаг жилд 20 орчим хувиар өсөж байснаа 10 болоод буурчихаар хөрөнгө оруулагчдад эргэлзээ төрөх нь мэдээж. Эдийн засгийн өсөлт буурсан нь хөрөнгө оруулалтын хэмжээ багассантай холбоотой. Хөр өнгө оруулалтын муу хууль гаргасан, “Оюутолгой” төслийн хоёр дахь шатны санхүүжилтийг зогсоосон гэх мэт хөрөнгө оруулалтыг үргээсэн шалтгаанууд бий. Бид хөрөнгө оруулалтыг үргээж, эдийн засгийн өсөлтөө сааруулсныхаа горыг ам.долларын ханшийн өсөлтөөс алдагдал хүлээн амсаж байна даа.
-Буруу бодлогын горыг олон бизнесмэн амсаж буй байх. Саяхан МҮХАҮТ-д бизнесмэнүүд цуглаад төр засагт гомдол мэдүүлэхээр болсон гэсэн.
-Монголчууд өнөөдрийнхөөсөө илүү сайхан орчин, нөхцөлд амьдрахыг төлөө ажиллаж хөдөлмөрлөж байгаа. Хөрөнгө оруулалт татаж, төсл үүдээ хэрэгжүүлж чадахгүй бол сайхан амьдрах орчин нөхцөлийг бүрд үүлэх хугацаа хойшилсоор байх болно. Бид материаллаг хэрэглээ, мэдээлэл, ер нь хаанаас ч харсан 10 жилийн өмнөхөөсөө илүү сайхан орчинд амьдардаг болсон. Дэд бүтцээ хэр хөгжүүлсэн байна вэ, ард иргэд нь тохилог байр сууцанд амьдарч байна уу гэж сайхан амьдралын орчныг хэмждэг. Хөрөнгө оруулалт татах нь сайхан амьдрах орчныг илүү хурдан бүрдүүлэх арга зам.
-Хөрөнгө оруулалт сайжрахгүй байгааг Оюутолгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг эсэргүүцдэг байсан Уул уурхай, Эдийн засгийн хөгжлийн сайдаас шалтгаалж байна гэх юм. Хөрөнгө оруулагчид үнэхээр зарим улстөрчөөс айгаад байна уу?
-Миний өвөг дээдэс Монголдоо амьдарсан. Би болоод гэр бүлийнхэн маань Монголдоо амьдарч байна, амьдарсаар байх болно. Ингээд бодохоор энэ бүхнийг хэсэг хугацааны бэрхшээл гэж үздэг. Болохгүйгээ өөрчилж, сайжруулах нь ухаантай хүний шинж гэдэг биз дээ. Хууль нь хуудуутай байвал өөрчилье, бодлого нь буруу байвал залруулъя. Түүнээс биш, болохгүй байна гээд яриад суугаад байвал хэдэн ч сар, жилийг өнгөрүүлнө. Манай улс маш хурдтай өсөж байгаа зах зээлтэй. Тиймээс хүмүүсийн шаардлага маш хурдтай өөрчлөгдөж байна. Өнөөдөр хэрэглэж байгаа зүйлээ маргааш нь л илүү сайжруулна гэж ярьж байгаа. Бусдын сайн жишиг, жишээг дор хаяж google.com-оос хайгаад харчихдаг болсон. “Чингис хаан” нисэх буудал руу явдаг авто зам хоёр эгнээтэй нарийхан байсан. Саяхныг хүртэл хэцүү гэж түвэгшээдэггүй байж. Тэгээд дөрвөн эгнээтэй өргөн зам тавьсан чинь ийм сайхан болгож болох байж шүү дээ гэсэн бодол толгойд харваж байгаа юм. Тэр замыг буцаагаад нарийхан болговол бид яагаад ч дасан зохицохгүй. Яг энэ замтай адил бидний амьдрал байнга сайжирч байх учиртай. Амьдралаа сайжруулахын төлөө л манай үеийнхэн мэдлэг, боловсролоо дайчлан тэмцэх ёстой. Түүнээс биш, тэр сайд хэн байсан бэ, байгаа вэ гэдэг огт хамаагүй.
-Та өнөөдрийн жижиг асуудалд түүртэлгүй, ирээдүйд илүү санаа тавь гэж хэлэх гээд байна уу?
-Бид ямар зорилготой вэ. Тэрийгээ харах хэрэгтэй. Гэр бүл, компани, улс орныхоо ашиг орлогыг зөв зохицуулж, нэг шат ахихаа бодох хэрэгтэй. Өөрөө хичээхгүй байж хүнийг хичээсэнгүй гээд суугаад байвал ахиц дэвшил гарахгүй. Бүх хүн сайн сайхныг хүсдэг. Тиймээс сайн сайханд хүрэхийн төлөө хөдөлмөрлөх хэрэгтэй.
-Монголын Засгийн газар болон компаниуд олон төсөл хэрэгжүүлэхээр зорьж буй өнөөгийн нөхцөлд танайх шиг хөрөнгө оруулалтын зөвлөх үйлчилгээ нэн чухал. Төслүүдэд хөрөнгө оруулалт татахад юун дээр анхаарах шаардлагатай вэ?
-Сайн хууль батлаад хөрөнгө оруулалт олчихгүй, эвсэл шинэ Засгийн газар байгуулагдаад бүх төслийг санхүүжүүлэхгүй. Тэгэхээр хөрөнгө оруулалт татахын тулд төслийнхөө бэлэн байдлыг хангах нь хамгийн чухал. Олон жил яриад хэрэгжүүлээгүй төслүүдэд дүн шинжилгээ хийгээд үзэхээр бэлэн байдлыг хангаагүйгээс шалтгаалсан байдаг. Нэг сая ам.долларынх ч бай, нэг тэрбумынх бай ямар нэг төслийг олон улсын стандартын дагуу бэлтгэсний дараа хөрөнгө оруулагч мөнгө өгдөг. Төслөө стандартын дагуу бэлтгэж, бэлэн байдлыг нь хангаж чадаагүй байж ийм ч үйлдвэр, тийм ч станц барина гээд давхиад байх хэрэггүй. Олон улсын санхүү, инженерийн стандартын дагуу бэлтгэсэн төсөл хөрөнгө оруулалт татаж чадна.
-Монголын компаниуд төслийн бэлэн байдлаа хэр хангаж чадаж байна вэ?
-Том компаниуд төслөө олон улсын стандартын дагуу бэлтгэх хэрэгтэйг аль хэдийнэ ойлгосон. Одоо дундаж компаниуд ойлгож эхэлж байна. Ерөнхийдөө олон улсын стандартад нийцсэн төсөл боловсруулах чадвартай монгол мэргэжилтэн ч олширч байгаа.
-Манайханд эцсийн үр дүн нь гоё сонсогдоод байдаг юм шиг. Жишээ нь, “ДЦС-5”-ыг барина гэж олон жил ярьж, одоо л суурийг нь тавих гэж байна.
-Эцсийн үр дүнд хүрэхийн тулд дунд нь олон шат дамждагийг ойлгох хэрэгтэй. Барих саналаас суурийг нь цутгах хоёрын хооронд олон шат бий. Тэр нь төслөө стандартын дагуу бэлтгэх. Яагаад төслөө стандартын дагуу бэлтгэх хэрэгтэй вэ гэвэл Нью-Йоркийн хөрөнгө оруулагчдад ямар ч эргэлзээгүйгээр ойлгогдож байх шаардлагатай тул тэгэх ёстой юм. Тавдугаар цахилгаан станцыг барих төслийг хэрэгжүүлэх боломж макро түвшиндээ байсан ч микро түвшиндээ алдсан.
-Та “Монголын бизнесийн зөвлөл”-ийн ТУЗ-ийн даргын албыг хашдаг. Бизнесийн зөвлөлд багтдаг компаниудын үйл ажиллагаа хэр байна вэ?
-Бизнесийн 280 орчим компани багтдаг. Ерөнхий эдийн засгийн орчин бэрхшээлтэй байна. Компанийн удирдлага бүр л бэрхшээлийг яаж хурдан давах вэ гэж бодож байгаа. Тэд хүчээ зөв хуваарилаад, зардлаа танаж байна. Манайхан эдийн засгийн макро орчноо сайжруулъя гэж ярилцдаг. Бас бодлогын өөрчл өлт хийхэд өөрсдийн ажлын туршлагыг нэмэрлэе гэж ярилцдаг. Монголын өсөж байгаа эдийн засагт таарч тохирсон бодлогыг бид өөрсдөө хийж чадна. Гадаад ямар нэг улсад хэрэгжүүлсэн бодлогыг дуурайж болохгүй. Тэр нь Монголын нөхцөл байдал, онцлогт тохирохгүй. Харин туршлагыг судалж болох байх.
-280 компанийн хэд нь үндэсний, хэд нь гадаадын хөр өнгө оруулалттай вэ. Танай зөвл өлийг Монголд үйл ажиллагаа явуулдаг гадаадын компаниудын эрх ашгийг хамгаалдаг гэж харддаг.
-Гадаадын хөрөнгө оруулалттай компани 30, хамтарсан болон үндэсний хөрөнгө оруулалттай нь 70 хувийг нь эзэлдэг. Мэдээллээ сайн ойлгодоггүй хүмүүс гадаадын компаниудад үйлчилдэг байгууллага гэж бодож байж магадгүй. Хөрөнгө оруулалт буюу мөнгө гэдэг зүйл ямар ч үнэргүй, амтгүй. Хөрөнгө оруулалт ороод, төсөл хэрэгжээд, монгол хүн ажлын байртай, тогтмол орлоготой болж байвал бусад нь ямар хамаа байна вэ. Оюутолгойн нөөцийг хэн ч ухаад аваад явчихгүй. Монголчууд тэрийг ойлгох хэрэгтэй. Харин Оюутолгойд уурхай, баяжуулах үйлдвэр барьсан нь монголчуудад ашигтай. Гадаад, дотоодын хөрөнгө оруулагч гэж ялгахаасаа илүү, Монгол Улсад, монгол хүнд юу хэрэгтэй вэ гэдгээ бодох хэрэгтэй. Төр засгийн гаргаж буй бодлогын шийдвэр бизнес бөгөөд эдийн засгийн хувьд бидний амьдралын дараагийн 10-15 жилийг тодорхойлно. Тиймээс манай зөвлөл бодлогын шийдвэр зөв байгаасай гэж хүсдэг. Зөв шийдвэр гаргуулахын тулд идэвхтэй ажилладаг. Олуулаа хэлэлцэж байж шийдвэр гаргадаг системтэй улсын иргэд шүү дээ, бид.
-Бизнесийн зөвлөлд багтдаг гадаадын хөрөнгө оруулалттай компани Монголоос хөрөнгө татах талаар ярьдаг уу. Эсвэл эдийн засгийн нөхцөл байдал, хөрөнгө оруулалтын орчин сайжрахыг хүлээж байна уу?
-Хаалгаа хаагаад явж байгаа компаниуд бий. Монголд хийх ажлын гэрээгүй, ялангуяа уул уурхайн инженерингийн компаниуд хаалгаа бариад явж байна. Энэ орон зайг монголчууд өөрсдөө нөхөх хэрэгтэй болов уу. Хөрөнгө оруулагч гэж хэн бэ гэдгээ сайн ойлгох хэрэгтэй. Монголд ресторан, үйлдвэр байгуулсан гадаадын хүнийг л хөр өнгө оруулагч гэж нэрлэх гээд байдаг. Монголд хэрэгжиж байгаа төслүүдийн хувьцааг худалдаж авсан асар олон хүн бий. Угтаа тэд ч бас Монголд хөрөнгө оруулагчид. Жишээ нь, “Туркис хилл” компанийн хувьцааг Нью-Йоркийн хөрөнгийн биржээс худалдаж авсан хүн “Оюутолгой” төсөлд хөрөнгө оруулчихсан нөхөр байхгүй юу. “Туркис хилл”-ийн ширхэг хувьцааг 15 ам.доллараар худалдаж авсан хөрөнгө оруулагчид өнөөдөр 80 хувийн алдагдал хүлээчихсэн сууж байгаа. Уг нь тэр хүн хувьцааных нь үнэ 30 ам.доллар болж өснө гэж бодоод худалдаж авсан байлгүй. Ийм байхад Монголын уул уурхайн шинэ төсөл хөрөнгийн зах зээлд хувьцаа гаргахад хэн ч худалдаж авахгүй. Монголд оруулах хөрөнгө буурахад ийм нэг шалтгаан байгааг тайлбарлах нь зүйтэй.

Т.ЭНХБАТ 

Эх сурвалж: Өнөөдөр сонин www.mongolnews.mn

Wednesday, September 11, 2013

Менежментийн түүх 50 твитээр (History of Management in 50 Tweets by Thinkers 50)

Менежментийн шилдэг 50 сэтгэгчийг 2 жил тутамд тодруулдаг Thinkers 50 конференциэс нийгмийн сүлжээний Твиттер сайтаар өөрсдийн дансаар менежментийн түүхийг 50 твитээр нийтэлснийг нэгтгэн блогтоо орууллаа. 

The History of Management in 50 Tweets begins Wednesday 21st. From building the Pyramids to managing millenials.

Beginning of History of Management in 50 Tweets today. From pyramids to Ford’s mass production.

Stonehenge, pyramids, Hanging Gardens all required managers, but called slave drivers. Then, in Indl Rev, supervisors & overseers.

Latin manus (hand); Italian maneggiare (to handle); French ménagement (care) evolve into modern word, management.

19th century management’s genesis: household management, Mrs Beeton, efficiency guru; organization & leadership of military.

Elihu Root, Sec of War, re-organized the General Staff of the US Army. Peter Drucker cites as early exemplar of management @ work.

Ford’s mass production. Scale required managers. ‘Our policy is to reduce the price, extend the operations & improve the article’.

Day 2 of History of Management in 50 Tweets. Today includes the 1st MBA and rise of scientific management.

1908 1st MBA offered at Harvard. Grad school of business set up 1919. MBA one of great educational success stories of century.

1st management consultant & guru, Frederick Taylor. Creator scientific management. Inventor and tennis champion. Lenin was a fan.

Scientific management: managers had stop watches; malign overseers. Still exerts influence; if not, we’d all work at home.

Early 1900s. What managers do: Planning, Organizing, Staffing, Directing, Co-ordinating, Reporting & Budgeting. Still largely true.

Max Weber envisages triumph of bureaucracy, the rational-legal model. Dickens with efficiency. Sound familiar?

Day 3 of History of Management in 50 Tweets in which meet Peter Drucker, Alfred P Sloan and Mary P Follett.

Peter Drucker championed management as serious discipline from 1930s-2000s. Creator modern management. Met Freud as child.

At GM Alfred P Sloan saw managers in organizational context. Managers = organization men. Drucker studied GM, kickstarted career.

‘Management is work, and as such it has its own skills, its own tools, its own techniques.’ Drucker
Human side of management discovered 1920s – Mary Parker Follett, 1st female management thinker. Far sighted libertarian.

Hawthorne Experiments 1920-30s, Chicago – pay people attention and they perform better; love pays. Ignored.

Day 4 of History of management in 50 Tweets from WW2 – high point of Management 1.0 -- to rise of orgzn man.

WW2 – high point of Management 1.0, enables mass production on unprecedented scale. Common purpose plus management unbeatable.

Post-war US statistician W Edwards Deming introduces Japanese to quality control. They listen and implement. 40 yrs later, reap...

1940-50s Rise of organization man a la William Whyte. Safe job, 40 hrs a week for 40 yrs, paper-shuffler, dull but fulfilled by...

1940-50s Rise of organiztn man a la Willm Whyte. Safe job, 40 hrs a wk for 40 yrs, paper-shuffler, dull but fulfilled by white goods

Maslow’s hierarchy of needs helps explain motivation. Self actualization at top. Not on most managerial agendas then or now.

McGregor’s Theories X and Y. Carrot and/or stick. You choose. Sticks largely preferred but carrots increasingly on offer.

The History of Management in 50 Tweets continues: 1960s while world discovers free love and LSD, managers find strategic management.

1960s rise of strategy. Chandler begets Ansoff and strategic management. Look hard enough and the future can be explained.

Management by Objectives. A to B. The future is linear and the job of the manager is to join the dots, all two of them.

Forget Hendrix, hallucinogenics, & summer of love; all managers receive is KISS & strategic management.

1970s The manager as ultimate rationalist; analysis explains all, but paralysis by analysis. Exemplified by Harold Geneen at ITT.

Henry Mintzberg’s Nature of Managerial Work: managers spend v short periods of time on anything; endlessly distracted, action...

History of Management in 50 Tweets continues. Today, 1980s -- Deming, In Search of Excellence, Porter.
Ed Schein explains idea of corporate culture, the way things are done around here. Foosball sales rocket.
Management consulting becomes heavy industry. (Self-proclaimed) smartest people in room flock to Bain, BCG, McKinsey.

Japanese reap rewards of TQM, quality products and production. Sleepwalking, US discovers this via NBC TV program about Deming.

In Search of Excellence 1982. Brings good news! Western managers not all bad. Invents business book market. Ooops! Companies soon...

MBWA, management by walking around. Not rocket science after all. Leads to empowerment. Fashionable talk, rather than persuasive...

Managers discover customers & quality. Programs & initiatives abound. The customer is king! Create new departmts thus missing point.

Michael Porter unveils 5 forces which explains how companies compete. Differentiate or die. The high point of frameworks.

Leadership rediscovered. Management for heroes. Change accepted as normal. Kotter suggests 8 step approach.

Hist of Management in 50 Tweets reaches the 1990s when the hard stuff dominated -- from reengineering to Jack Welch

Backlash. Soft stuff gives way to the hard stuff. Reengineering new big idea. Processes trimmed. Middle managers, heroes in 50s,...

Managers discover technology. Virtual working discussed ad nauseum. Rise of knowledge worker predicted in late 60s by Drucker.

Knowledge rules. We’re all knowledge workers. Intellectual capital more powerful than capital…for a day or two.

Hamel & Prahalad champion core competencies. Discover what your great at and then develop strategy to maximize.

Balanced scorecard devd by Kaplan & Norton. Managerial dashboard. Managers fall in love with measurement, again.

Internet revolutionizes management. PAs in short supply. Strangely managers now work longer and churn accelerating.

History of Management in 50 Tweets reaches its grand climax: the big ideas of the noughties and beyond

E-everything. Entrepreneurs sexy, managers dull. But dot-coms which work bring in managers pronto.

Managers discover emotional intelligence, but still dream of the hard-edged business savvy of Jack Welch.

Professionalization of managers. Desperate for status/acceptance/more money, call for the professional manager. MBA boom.

Kim & Mauborgne create new vocab for strategy. Value innovation. Fair process. Forget about red oceans, create your own blue oceans.

R&D morphs into innovation, suddenly preserve of managers as well as difficult-to-manage boffins. Trouble is boffins now VIPs.

Clay Christensen makes sense of the innovator’s dilemma and disruptive innovation. Next, disrupt the disruptor.

Bill George champions authenticity. Leaders & managers need to embrace, well, themselves. Difficult.
Enron et al give managers a bad press. Re-discovery of ethics leads to more forms to fill in and boxes to tick.

Julian Birkinshaw & Gary Hamel create MLab, idea that management innovation is source of competitive advantage. Ask Toyota.

Managers have to reinvent the carrot. Demanding millenials demand a more varied diet.

Management truly global, often virtual & highly complex. Future difficult, hypercompetition, commoditization. Management the answer.

The full user-friendly Hist of Management in 50 Tweets available in T50 newsletter at thinkers50.com 

Wednesday, August 28, 2013

Өрсөлдөгчийн судалгаа гэж юу вэ?

Өнөөгийн өрсөлдөөнтэй орчинд өрсөлдөгчдийнхөө үйл ажиллагааг цаг тухайд нь мэдэж, өрсөлдөгчдийн талаарх чухал мэдээллийг цуглуулж, дүн шинжилгээ хийж байх нь компаниудын оршин тогтнох, өргөжин тэлэх гол үндэс болсон. Тэгвэл компаниуд маань энэ талаар хэр сайн ойлголттой байдаг вэ гэдгийг сонирхож судалж үзлээ. Өрсөлдөгчийн судалгааны талаар хамж шимж орчуулсан зүйлсээ нийтэллээ.

Competitive Intelligence (CI) буюу Өрсөлдөгчийн судалгаа гэдэг нь гүйцэтгэх удирдлага, менежерүүд байгууллагад нөлөөтэй стратегийн шийдвэр гаргахад зайлшгүй шаардлагатай гадаад орчин, өрсөлдөгчид, тэдний бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний талаарх мэдээллийг тодорхойлох, цуглуулах, задлан шинжлэх, байгууллагын дотоодод түгээх үйл явц юм.
Өрсөлдөгчийн судалгааны талбар нь 1970-аад онд АНУ-д үүссэн. “Өрсөлдөгчийн Судалгааны Мэргэжилтнүүдийн Нийгэмлэг” буюу Society of Competitive Intelligence Professionals (SCIP) нь 1972 онд АНУ-д  байгуулагдсан. Харвардын их сургуулийн эрдэмтэн Майкл Портер 1980-аад онд “Өрсөлдөөний стратеги: Салбар ба өрсөлдөгчдөө шинжлэх арга техникүүд” номоо хэвлүүлснээр орчин үеийн өрсөлдөгчийн судалгааны үндсийг тавьсан. Түүний судалгааг Крэйг Флэйшер (Craig Fleisher), Бабетт Бенсуссан (Babette Bensoussan) нар үргэлжлүүлж өрсөлдөгчийн судалгааны 48 практик аргачлал, хэрэгслийг бий болгосон. 1985 онд Леонард Фалд (Leonard Fuld) өрсөлдөгчийн судалгааны чиглэлээр шилдэг бүтээлээ туурвисан. 1988 онд Бен болон Тамар Гилад нар байгууллагуудад байж болох өрсөлдөгчийн судалгааны нэгжийн загварыг гаргаж тавьснаар компаниуд ийм нэгжтэй болж эхэлсэн. Энэ чиглэлээр Бленкхорн ба Флэйшер (Blenkhorn & Fleisher), Фалд (Fuld), Прескотт (Prescott), МакГональ (McGonagle) зэрэг томоохон судлаачид байдаг.

“Өрсөлдөгчийн Судалгааны Мэргэжилтнүүдийн Нийгэмлэг” буюу SCIP нь нэрээ өөрчилж “Стратеги ба Өрсөлдөгчийн Судалгааны Мэргэжилтнүүд” нэртэй болсон. Тус байгууллага нь “Фалд Гилад Херрингийн Өрсөлдөгчийн Судалгааны Академи”-ийг (Fuld-Gilad-Herring Academy of Competitive Intelligence) өрсөлдөгчийн судалгааны мэргэжилтэн (CIP) бэлдэх, албан ёсны сертификат олгох эрхтэйг батламжилсан.
Эх сурвалж: Википедиа


Өрсөлдөгчийн судалгаа гэдэг нь ... юм.

Өрсөлдөгчийн судалгаа гэдэг нь шийдвэр гаргах хүртэл нарийвчлан задлан шинжилсэн мэдээлэл юм.
Өрсөлдөгчийн судалгаа нь удирдлагуудад аюул занал болон боломжийг урьдчилан мэдээлдэг хэрэгсэл юм.
Өрсөлдөгчийн судалгаа бол үнэн зөв, ухаалаг үнэлгээ хийх арга хэрэгсэл юм. Өрсөлдөгчийн судалгаа нь зах зээл болон өрсөлдөгчдийн талаар хамгийн зөв үзэл, баримжааг өгдөг. Гэхдээ өрсөлдөгчдийн санхүүгийн тайланг харуулахгүй. Бодитой үнэлгээг өнөө үеийн алдарт энтрепренёрууд болох Билл Гэйтс, Ричард Брансон, Майкл Делл гэх мэт хүмүүс өдөр тутам хэрэглэдэг. Тэд бүх нарийн ширийнийг бус, тухайн үедаа хамгийн зөв үнэлгээг л хүсдэг.
Өрсөлдөгчийн судалгаа олон талын ач холбогдолтой. Өрсөлдөгчийн судалгаа нь байгууллага дахь хүмүүст олон талын ач холбогдолтой. Судалгаа хөгжлийнхөн өрсөлдөгчдийн судалгаа хөгжлийн шинэ санаачлагуудыг мэдэж авдаг. Борлуулалтын ажилтнуудад компани нь өрсөлдөгчдийн эсрэг тендерийн саналаа хэрхэн тавих ёстойг харуулдаг. Дээд түвшний менежерийн хувьд зах зээл, өрсөлдөгчдийг урт хугацаанд харах боломж олгодог.
Өрсөлдөгчийн судалгаа бол компаниуд ашигаа нэмэгдүүлэх гол арга зам юм. Нутра Свийт гэх мэт компаниуд өрсөлдөгчийн судалгааг ашигласнаар хэдэн сая доллар олсоноо мэдээлдэг. Та манай fuld.com хуудаснаас өрсөлдөгчийн судалгааг амжилттай ашигласан компаниудын түүхийг уншаарай.
Өрсөлдөгчийн судалгаа бол амьдралын хэв маяг, тасралтгүй үйл явц мөн. Хэрвээ компани өрсөлдөгчийн судалгааг зөв ашигладаг бол энэ нь зөвхөн стратеги төлөвлөлт, маркетингд ашигладаг зүйл бус, тэдний ажилтнуудын амьдралын хэв маяг болдог. Өрсөлдөгчийн судалгаа нь хэрэгцээтэй, чухал мэдээллийг шаардлагатай хүнд нь бэлэн байлгадаг тасралтгүй үйл явц юм. Энэхүү үйл явцад компьютер ашиглаж болох ч үр дүн, амжилт нь хүмүүс, тэдний мэдээлэл ашиглах чадвараас шалтгаалдаг.
Өрсөлдөгчийн судалгаа бол шилдэг компаниудын нэг хэсэг юм. Өрсөлдөгчийн судалгааны талбарт ажилласан 20 жилийн туршлагадаа үндэслэн дүгнэхэд чанараар тэргүүлэгч, шилдэг корпорациуд өрсөлдөгчийн судалгааг зүй зохистой ашигладаг. Америкийн корпорациудад чанарын удирдлагаар олгодог Малкольм Балдрижийн Чанарын Шагналын нэг гол үзүүлэлт нь гадаад зах зээл, өрсөлдөгчийн мэдээлэл хэр сайн цуглуулдаг вэ гэсэн шалгуур байдаг..
Өрсөлдөгчийн судалгааг гүйцэтгэх удирдлага залж чиглүүлэх ёстой. Өрсөлдөгчийн шилдэг судалгаанууд гүйцэтгэх захирлын зааварчилгаа, удирдлагаар явагддаг. Гүйцэтгэх захирал өрсөлдөгчийн судалгааг өөрөө гардан явуулахгүй байж болох ч төсөв, мөнгийг гаргаж өгч, дэмжиж, хамгийн чухал нь судалгааны үр дүнг ашигладаг байх ёстой.
Өрсөлдөгчийн судалгаа нь дотогшоо биш, гадаад орчинд төвлөрөхөд тусалдаг. Өрсөлдөгчийн судалгааг үр дүнтэй ашигладаг комданиуд гадаад орчноо харах өндөр чадвартай болсон байдаг. Өрсөлдөгчийн судалгаа нь манайх хийгээгүй эд байна гэх синдромыг арилгаж, цонхоор харахад тусалдаг.
Өрсөлдөгчийн судалгаа нь урт болон богино хугацаанд төвлөрдөг. Компани бүтээгдэхүүний үнэ тогтоох, зар сурталчилгаа байрлуулах гэх мэт богино хугацааны олон шийдвэрт өрсөлдөгчийн судалгааны мэдээллийг ашигладаг. Түүнээс гадна урт хугацааны асуудал буюу бүтээгдэхүүний хөгжүүлэлт, зах зээлийн хоногшуулалтанд ашиглаж болно.

Өрсөлдөгчийн судалгаа гэдэг нь ... биш юм.

Өрсөлдөгчийн судалгаа гэдэг нь тагнан турших ажил биш юм. Тагнан турших нь хуулиар хориглогдсон, ёсзүйгүй ажил юм. Тагнан турших нь заримдаа байдаг ч ховор ажиллагаа байдаг. Компани өрсөлдөгчөө тагнаж байгаад шүүхэд дуудагдаж хувьцаа эзэмшигчдийнхээ дургүйг хүргэвэл яах вэ? Тагнуулчийг бид роман, киноноос л хардаг болохоос захирлын хувцастай тагнуулч гэж байдаггүй.
Өрсөлдөгчийн судалгаа нь бүхнийг харуулдаг шилэн бөмбөлөг биш. Жинхэнээр прогнозчилдог арга хэрэгсэл гэж байдаггүй. Өрсөлдөгчийн судалгаа нь компанид бодит байдалд аль болох ойр, урт болон богино хугацааны барагцааг өгдөг. Түүнээс биш ирээдүйг урьдчилан харуулахгүй.
Өрсөлдөгчийн судалгаа нь мэдээллийн сангийн хайлт биш. Мэдээллийн сангууд зөвхөн өгөгдөл өгдөг. Мэдээллийн санг ашиглах нь зүйтэй. Гэхдээ тэдгээр нь мэдээллийг задлан шинжилдэггүй. Тэдгээр нь мэдээллийг задлан шинжилж, өөрийн зөн совин, туршлага, шинжилгээний хэрэгсэл, хар ухаанаа ашиглан боловсруулдаг хүнийг хэзээ ч орлож чадахгүй.
Өрсөлдөгчийн судалгаа бол Интернэтийн хов живээр хөөцөлдөх биш. Интернэт бол харилцаа холбооны тэргүүлэгч хэрэгсэл мөн ч гэлээ өрсөлдөгчийн мэдээллийг өгөгч биш. Интернэтээр компанийн өрсөлдөөний стратегийн талаар санаа авч болох ч хов живийг бодит байдал гэж андуурах магадлалтай. Интернэтийг буруу ашиглахаас болгоомжил. Интернэтийн хамрах хүрээ өргөн ч мэдээллийг нь сайтар ангилж, ялгаж, сонголттой хандах ёстой.
Өрсөлдөгчийн судалгаа бол бичиг цаас биш. Бичиг цаасанд баригдвал өрсөлдөгчийн судалгаa үр дүнгүй болдог. Цаас цуглуулахын оронд нүүр тулсан уулзалт хийж, утсаар ярь. Бичиг цаасыг өрсөлдөгчийн судалгаатай бүү адилтга. Чухал мэдээлэл цуглуулах аргатай байх ёстой. Ихэнх менежерүүд слайд, график, хүснэгт, тайлангууд шинжилж, тэдгээр нь өрсөлдөгчийн мэдээлэл өгнө гэж боддог. Ингэснээр зайлшгүй, яаралтай мэдээллийг удаж авдаг. Бичиг цаас биш, та л дүгнэлт хийж чадна гэдгийг санаарай.
Өрсөлдөгчийн судалгаа бол нэг ухаалаг хүний хийх ёстой ажил биш.  Компанийн захирал өрсөлдөгчийн судалгааны процессыг хэн нэгэнд даалгадаг бол энэ нь ганц хүний хийх ажил биш юм. Өрсөлдөгчийн судалгаа хариуцсан менежер, ажилтнууд байж, гүйцэтгэх удирдлагуудыг мэдээллээр хангаж, стратегийн бизнесийн нэгжүүд өөрсдөө өрсөлдөгчийн мэдээлэл цуглуулж сурах ёстой.
Өрсөлдөгчийн судалгаа бол зөвхөн 20 дугаар зуунд гарч ирсэн зүйл биш. Өрсөлдөгчийн судалгаа нь бизнес үүссэн үеэс хийгдэж ирсэн. Нэргүй, өөр нэрээр ч байг үргэлж хийгддэг байсан. Наполеон Ватерлоод ялагдахыг урьдчилж мэдээд Британийн засгийн газрын бондыг худалдан авсан 19-р зууны санхүүч Натан Ротшайлдын түүхийг сана. Тэр өнөөдрийн имэйл буюу тухайн үеийн шуудан зөөгч тагтааг ашигласан.
Өрсөлдөгчийн судалгаа бол компьютерийн программ хангамж биш. Программ хангамж өөрөө өрсөлөгчийн мэдээлэл хэзээ ч гаргаж өгдөггүй. Өрсөлдөгчийн судалгааны зах зээл өнөө үед анхааралд орж, өрсөлдөгчийн мэдээлэл цуглуулах программ хангамжууд олноор гарч байна. Өгөгдөл хадгалах, боловсруулалт хийх хэрэгслүүд олон болсон. Программ хангамж нь өрсөлдөгчийн судалгааны чухал хэрэгсэл боловч мэдээллийг үнэнээр задлан шинжилдэггүй. Программ мэдээллийг цуглуулж, зэрэгцүүлж, харьцуулдаг ч хүмүүс л түүнийг ойлгож, шийдвэр гаргадаг.
Өрсөлдөгчийн судалгаа бол мэдээ биш. Сонин болон телевизийн мэдээ нь маш өргөн хүрээнийх байдаг бөгөөд аль нэг өрсөлдөгч, өрсөлдөөний асуудлыг анхаарч буй менежерт цаг тухайн үеийн мэдээлэл өгдөггүй. Хэрэв менежер салбарынхаа үйл явдлыг сонин, сэтгүүлээс хамгийн түрүүнд олж үзэж байгаа бол бусад хүмүүс түүнийг өөр сувгуудаар аль хэдийнэ мэдсэн байх боломжтой. Хэвлэл мэдээллийн мэдээнүүд нь өрсөлдөгчийн судалгаанд хэрэгтэй мэдээлэл агуулдаг ч цагаасаа хоцорсон байх нь элбэг. Эсвэл бизнесийн шийдвэр гаргахад туслахуйц тодорхой биш байдаг.
Өрсөлдөгчийн судалгаа бол хүснэгтүүд биш. “Тоогоор илэрхийлэгдээгүй бол мэдээлэл биш” гэсэн хэллэг байдаг. Өрсөлдөгчийн мэдээллийг олон хэлбэрээр авч болох бөгөөд тэдгээрийн нэг нь хүснэгт буюу тоо юм. Манай компани олон үнэлгээ хийхэд тоо асуудлын зөвхөн нэг талыг харуулах нь их байсан. Менежментийн сэтгэлгээ, маркетингийн стратеги, инноваци хийх чадвар тоогоор илэрхийлэгдээгүй мэдээлэл ашигладаг талбаруудын зөвхөн хэсэг нь юм.


Tuesday, May 21, 2013

Манлайлал ба сэтгэл хөдлөлөө удирдах чадвар


Ажлын нөхцөлд сэтгэл хөдлөл, зан авир маш их үүрэгтэй байдаг ч хүмүүс өөрийнхөө зан авирын талаар бусадтай (дотны хүмүүс байлаа ч) ярилцах дургүй байдаг. Манлайлагчийн зан авир дагалдагсаддаа эерэг болон сөргөөр нөлөөлдөг. Харизмтай, өөрчлөн хувиргагч манлайлагч хүссэнээсээ илүү үр дүнд хүрэхийн тулд сэтгэл хөдлөлөө хурдасгуур болгон ашигладаг.

Манлайлагчийн сэтгэлийн хөдөлгөөн, түүний багт үзүүлэх нөлөөний талаар анхлан Даниел Гоулмэн бичсэн. Тэрээр 1995 онд “Emotional Intelligence” хэмээх номоо бичсэн. Тэрээр emotional intelligence буюу сэтгэл хөдлөлийг хянах чадвар гээчийн талаар чухалчлан ярьсан. Энэхүү нэр томъёог түүнээс өмнө 1990 онд сэтгэл судлаач Салови, Майер нар гаргасан байсан. Салови, Майер нар яагаад гялалзаж байсан менежер, удирдах ажилтнууд бүтэлгүйтдэгийг судалж, хүмүүс хоорондын харилцаанд мэдрэмжгүй, чадваргүй байх буюу өөрийн болон бусдын мэдрэмж, сэтгэл хөдлөлийг хянаж чадаагүйгээс бүтэлгүйтсэн гэж үзсэн. Бар-Он 1996 онд энэхүү судалгааг гүнзгийрүүлж, сэтгэл хөдлөлөө зохицуулах чадвар (emotional intelligence) бол удирдагчийн болон аливаа хүний үр дүн, үр бүтээлтэй эсэхийн гол шалгуур гэж үзсэн. Тэрээр өдөр тутмын нөхцөл байдалд асуудлыг зохицуулах, хүмүүстэй нийцэхийн тулд хүнд байх ёстой 15 орчим чадвар байна гэж үзсэн.

Даниел Гоулмэн амьдралд амжилт гаргах эсэх нь оюуны чадвар буюу IQ-гээс илүүгээр 1. хувь хүний идэвхи санаачлага, 2. дарамттай орчинд тэвчээртэй байх чадвар, 3. зан авираа зохицуулах чадвар, 4. дасан зохицох чадвар, 5. бусдыг мэдрэн сонсох, нийцэх чадвар зэргээс хамаарна гэж үзсэн байдаг.

Карусо, Майер, Салови нар сэтгэл хөдлөлөө удирдах чадвар (EQ)-ын  талаарх хандлагуудыг 1. Чадварын загварууд, 2. Холимог загвар гэсэн хоёр хэсэгт ангилж болно гэж үзсэн. “Чадварын загвар” нь сэтгэл хөдлөл манлайлагчийн сэтгэх, шийдвэр гаргах, төлөвлөх, үйлдэх байдалд хэрхэн нөлөөлдөгт төвлөрдөг. Энэхүү загвар сэтгэл хөдлөлөө удирдах чадвар (EQ)-ыг өөр боловч хоорондоо холбоотой 4 чадварт хуваадаг. Үүнд: 1. Өөрийн болон бусдын сэтгэл хөдлөлийг зөв хүртэх, мэдрэх чадвар, 2. Бодол сэтгэлгээ, үйлдлийг өдөөхийн тулд сэтгэл хөдлөл бий болгох чадвар, 3. Сэтгэл хөдлөлийн шалтгаан, тэдгээрийн утга учрыг зөв ойлгох чадвар, 4. Өөрийнхөө сэтгэл хөдлөлийг зохицуулах чадвар зэрэг болно.

 

Манлайлагчид оюуны задлан шинжлэх болон практик чадваруудаараа ялгаатай байдаг шигээ сэтгэл хөдлөлөө зохицуулах талаар өөр өөр байдаг. Сэтгэл хөдлөлөө удирдах чадварын “Чадварын загвар”-ын ач холбогдол нь их юм. Энэ нь судлаачдад сэтгэл хөдлөлөө зохицуулах чадвар яг бодит чадвар мөн эсэх, түүн дээр үндэслэн удирдагчийн үр нөлөөг урьдчилан хэлэх боломжтой эсэхийг тодорхойлоход тусладаг.

Гоулмэн, Бар-Он нарын онол “Холимог загвар”-т харъяалагддаг. Тэд сэтгэл хөдлөлөө зохицуулах чадвар зөвхөн чадвар биш, нилээд хэдэн шинжтэй холбоотой гэж үздэг. Гоулмэн, Бояцис, МакКий нар удирдагч хүн сэтгэл хөдлөлөө сайн зохицуулдаг байхын тулд дараах шинжүүдээс нилээд хэдийг нь өөртөө заавал байлгах ёстой гэж үзсэн. Холимог загвар корпорациудын орчинд, хүний нөөцийн мэргэжилтнүүдийн дунд “Чадварын загвар”-аас илүү түгээмэл болсон. Холимог загвар нь “Таван хүчин зүйлийн загвар”-тай тун төстэй байдаг.

Сэтгэл хөдлөлөө зохицуулах чадварыг хэмжих, хөгжүүлэх боломжтой юу? Майер, Салови, Карузогийн Сэтгэл хөдлөлөө зохицуулах чадварын тест гэж байдаг. Бар-Оны Сэтгэл хөдлөлийн итгэлцүүр гэж байдаг.

Гоулмэн Сэтгэл хөдлөлийн чадамжийн багц гэсэн 10 асуулттай тест боловсруулсан байдаг. Энэхүү асуулга, тестийг нэг хүн өөр 9 хүний хамт бөглөж, хариуг нь нэгтгэн дүгнэдэг.

Сэтгэл хөдлөлөө зохицуулах чадварыг судлаачид бүгд үүнийг хөгжүүлж болдог гэдэг дээр санал нийлдэг. Гоулмэн, Аберман нар удирдагчдад сэтгэл хөдлөлөө удирдах чадвар олгох 1-5 хоногийн сургалтууд бий болгосон байдаг. Бар-Он ч гэсэн энэ чиглэлийн онлайн 15 модуль боловсруулсан байдаг.

Сэтгэл хөдлөлөө хянах чадварын онолчид дарамтыг тэсвэрлэх чадвар, бусдыг мэдрэх чадвар гэх мэт оюун ухааны биш атлаа манлайллын амжилтад маш их нөлөөтэй хүчин зүйлсийг гаргаж ирсэнээрээ ач холбогдолтой байдаг. Өнөө үед байгууллагууд удирдагч, манлайлагчийг ажилд авах, дэвшүүлэхдээ оюуны болон сэтгэл хөдлөлийн чадварыг аль алийг нь анхаардаг болсон.

Сэтгэл хөдлөлийг зөвөөр ашиглавал хувь хүн, бүлэг зорилгодоо хүрэхэд нь туслах маш чухал хөшүүрэг байдаг. Манлайлагч хүн сэтгэл хөдлөлийг тоохгүй байх нь бүлэгт нөлөөлөх чадваргүй болгодог.

Бояцис, Стабс, Тейлор нар (2002) МВА хөтөлбөрүүд баг бүлэг бүрдүүлэх, бусдаар дамжуулан үр дүнд хүрэх чадвараас илүүгээр оюуны чадварыг онцолж, санхүүгийн чадварыг олгохыг анхаардаг нь буруу хэмээн шүүмжилсэн байдаг.  

Эх сурвалж: Leadership: Enhancing the lessons of experience сурах бичгээс Г. Үүрдмандахын орчуулснаар

Monday, March 25, 2013

Ярилцлага- Б. Болд: Төр дайрч, хөрөнгийг нь хурааж чадахгүй

Б. Болд: Төр дайрч, хөрөнгийг нь булааж чадахгүй 


Монголын Уул уурхайн үндэсний ассоциацийн зөвлөлийн дарга, “Алтан дорнод Монгол” компанийн гүйцэтгэх захирал Б.Болдтой ярилцлаа. 



-Хонгконгийн хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй MMС өнгөрсөн жил алдагдалтай ажилласанаа зарлачихлаа. Таван толгойгоос ганц гайгүй ажилладаг компани нь ийм байхад бусдынх нь хувьцаа ямар байгаа бол?

-MMC-ийн ярьж байгаа зүйл бол Хонгконгийн биржийн олон нийтийн компанийн шаардлага. Хэчнээн долларын алдагдалтай ажилласнаа заавал тайлагнаж байх учиртай. Оюу толгойн 66 хувийг эзэмшдэг TRQ-гийн хувьцаа гэхэд л өнгөрсөн жил дээд тал нь 18 ам.доллар хүрч байсан бол долоон ам.доллар болтлоо буурчихлаа. Сая таны асуусан ММС-ийнхувьцаа найман хонгконг доллараас гурван доллар руу орж уруудсан. “Саусгоби ресурс”-ийнх 61 хонгконг доллар байснаа 15 болж буугаад байна. Энэ мэтээр дурдвал олон жишээ хэлж болно.

-Монголд лицензтэй гадаадын компаниудын хувьцаа ташраараа уначихсан нь хөрөнгө оруулалтын орчинтой холбоотой гэж ярьж, бичицгээж байна. Ер нь хэчнээн хувийн уналттай байна вэ?

-60-70 хувийн уналттай байгаа.

-Маш том тоо байна. Энэ уналт бидэнд ямар эрсдэл авчрах бол?

Уул уурхайн хувьд хайгуулын, ашиглалтын гэсэн хоёр янзын лицензтэй. Хайгуулын лицензийн үет шат өндөр эрсдэлтэй учраас банк зээл өгөхгүй. Тэгэхээр хувьцааны санхүүжилт босгохоос аргагүй болчихож байгаа юм. Монголд лицензтэй компаниудын хувьцаанууд ийм өндөруналттай үед хайгуулын мөнгө босгох ямар ч боломжгүй. Цаашдаа геологийн хайгуул хийхэд хүндрэлтэй болчихсон гэсэн үг. 100 төгрөгөөр авсан хувьцаа нь 30 төгрөг болчихсон байхад бас нэг хүн “Монголд өрөмдлөг хийх гэсэн юм, манай хувьцааг аваач” гэвэл авах хүн олдох уу. Алдагдал хүлээсэн хөрөнгө оруулагчид “Танайх ёстой бүтэхгүй газар, би Конго, Мозамбекэд хөрөнгө оруулна” гээд сууж байна.

-Саяхан Ванкуверт болсон геологчдын хурлын үеэр хөрөнгө оруулагчид Монголд лицензтэй төслүүдийн талаар сонсохыг ч хүсэхгүй байсан гэсэн. Байдал тэгтлээ хурцадчихаад байгаа хэрэг үү?

-Канадад байгаа ихэнх хувьцаа хайгуулын лицензийнх. Нэмж өрөмдлөг хайгуул хийх, хөрөнгө оруулалт татах төрлийн хувьцаанууд гэсэн үг. Тэнд хувь хүн гэхээс илүү хөрөнгө оруулалтын сангийн менежерүүд сууж байдаг. Өөрөөр хэлбэл хөрөнгө багцын менежерүүд. Тэд хүмүүсээс “Та бидэнд хадгаламжаа өгчих, бид тандбанкнаас илүү өсгөж өгнө” гэж байгаад мөнгийг нь авч хувьцааны хуваарилалт хийдэг. Монголд тэдийг, Орост төчнөөнийг гэх ч юм уу, энэ хэсгийг нь эрчим хүчинд, үлдсэнийг нь уул уурхайн салбарт гэх мэтээр хуваарилдаг юм. Тэгээд хувьцааны багцынхаа ашгаар цалинждаг. Жилд 10-20 хувийн ашигтай ажиллах ёстой хувьцааны багцан доторх нэг хувьцаа нь 70 хувийн уналттай байхаар тэр том уналт өөр салбаруудад олсон ашгийг нь идчихэж байна гэсэн үг. Тэгэхээр хөмсгөө зангидаад ууртай суух нь тодорхой шүү дээ. Наад улстөрийн тогтворгүй байдал чинь миний цалинд нөлөөлөөд байна гэж уурлах нь ойлгомжтой.

-Ингэхэд манай улсын нутаг дэвсгэрийн яг хэчнээн хувийг хайгуул, ашиглалтын лиценз эзэлж байна вэ. Эмх замбараагүй олгогдоод байсан лиценз одоо ямар хэмжээнд хүрсэн бол. Хүмүүсийн бухимдаад байгаа шиг тийм их хэмжээний газрыг хамарчихсан хэрэг үү?

-2005 онд Монгол улсад ашиглалтын болон хайгуулын лицензийн тоо 5913 буюу нийт газар нутгийн 40 хувийг эзэлж байсан. Үүнээс хойш замбараагүй олгосон лицензийн тоог багасгаж, эмх цэгцэнд оруулснаар дээрх тоо одоогийн байдлаар 3636 буюу нийт газар нутгийн эзэлж байгаа талбай нь 13 хувь болтлоо багассан. Ирэх хоёр жилд нэмж хайгуулын лиценз олгогдохгүй бол 2014 онд лицензтэй талбай нийт газар нутгийн долоон хувь, 2015 онд таван хувийг эзэлнэ. Ихэнх лиценз нь Өмнөговьд, Хөвсгөлд гэхэд бараг байхгүй. Хамгийн их хайгуулын лиценз Өмнөговь, Говь-Алтайд бий. Монгол улсын лицензийн талбай өнөөдөр 20 сая га дотор орчихсон.. Ашиглалтын лиценз дангаараа гэвэл нийт газар нутгийн 150 сая га талбайгаас ердөө 0,5 хувийг эзэлдэг. Тиймээс уул уурхайн ашиглалтын лиценз малын бэлчээрээс хомслох нь харьцангүй гайгүй байгаа юм. Дээр дурдсан 0,5 хувийн дийлэнх хэсгийг хайрга, нүүрснийх л эзэлдэг. Алт, зэс зэрэг үнэт эрдэс нь бага шүү дээ. Маш цөөхөн хувийг эзэлдэг. Тэгэхээр хаа сайгүй онгичоод байна гэдэг бол өрөөсгөл ойлголт..

-Оюу толгойн хувь нийлүүлэгчид өнөөдрийг хүртэл тохиролцоонд хүрээгүй байна. Хүмүүсийн таамаглаж байгаа шиг энэ орд тодорхой хугацаанд зогсвол Монголын эдийн засагт ямар нөлөө үзүүлэх бол?

-Хэдэн тоо хэлье. Манай үндэсний нийт бүтээгдэхүүн 2009 онд 6,6 их наяд төгрөг байсан бол 2012 онд 14 их наяд төгрөг болсон. Сангийн яам энэ онд 17 их наяд хүрнэ гэсэн төсөөлөлтэй байгаа. Гуравхан жилийн дотор хоёр дахин өснө гэдэг өндөр өсөлт. Төсвийн орлого ч ялгаагүй. Энэ хугацаанд хоёр их наядаас 5,5 их наяд болж өссөн. Гурван жилийн дотор 14 их наяд төгрөгийн хөрөнгө оруулалт манайд орж ирсэн. Гадаадын энэ хөрөнгө оруулалтын 63, 64 хувь нь Оюу толгой. Оюу толгойг орж ирэхээрханган нийлүүлэгчид оффисоо нээж эхэлсэн. Тэдний шугамаар орж ирсэн хөрөнгө оруулалтыг оруулж тооцохгүйгээр Оюу толгой дангаараа жар гаруй хувийг эзэлж байгаа гэхээргадаадын хөрөнгө оруулалтыг таатай болгосон орчин бараг л Оюу толгойн гэрээ болчихож байна. Хэрвээ Оюу толгойн төсөл эвгүйдвэл гурван жилийн өмнөх эдийн засаг руугаа буцаж хумигдах эрсдэлтэй. 2009 онд Оюу толгойн гэрээ зурагдахаас өмнө бид сард үсрээд 100 сая ам.доллар, жилдээ 800 сая.ам доллар гадаадын хөрөнгө оруулалтаас татдаг байсан. 2005 онд бол жилдээ 200 сая ам доллар л олж авчирдаг байлаа. Гэрээ хийгдэнгүүт хэдэн тэр бум доллар гэж яригдах болсон шүү дээ. Эдийн засгийн сүүлийн гурав, дөрвөн жилийн өсөлт хоёрхон том хүчээс шалтгаалсан. Нэг нь Оюутолгойн хөрөнгө оруулалт, нөгөө нь Өмнөговийн нүүрс. Огт экспортолдоггүй байж байгаад 22 сая тонныг экспортодог болно гэдэг том өсөлт.

-Банкуудад байршуулаад байгаа 1,5 тэрбум ам доллар бол баялгаа барьцаалж хөрөнгө оруулагчдаас авсан өр. Хөрөнгө оруулалтын орчин ингэж муудсан нь бондын эргэн төлөлтөд бас нөлөөлөх байх? 

Мэдээж нөлөөлнө. Засгийн газар бонд босгохдоо “Бид Оюу толгой, Таван толгойгоо тун удахгүй ашиглах учраас өрөө ямар ч асуудалгүй төлнө” гэж байгаад мөнгөтэй болсон. Бид 2015 оны 12 дугаар сард буюу 2016 оны сонгуулиас өмнө бондын эхний төлбөрийг төлж эхэлнэ. Тэгэхийн тулд бид орлоготой сууж байх ёстой. Үлдсэн 3,5 тэрбум ам.доллараа аваад төлчихнө гэсэн хувилбар байхыг үгүйсгэхгүй. Гэхдээ тэр үед санхүүгийн зах зээл Монгол Улсыг таагүй хүлээж авбал байдал хэцүүднэ. Хөрөнгө оруулалтын орчин өнөөдрийнхөөс сайжрахгүй, илүү хүндэрвэл бүр ч аюултай. Яг өнөөдрийн хувьд гадныхан монголчуудыг мөнгө босгох тал дээр найдвартай түнш гэж харахгүй байна.

-Таныхаар энэ асуудлыг шийдэх ямар гарц байна?

-Ерөөсөөл тогтвортой байдал. Түүнээс биш хөрөнгө оруулагчидонцгой нөхцөл шаардаагүй. “Бодлого чинь тогтвортой байвал урт хугацааны хөрөнгө оруулалт татах боломжтой” л гэж байгаа. Тогтворгүй байдал асуудал үүсгээд байгаа учраас тэд өмнө нь гаргасан тодорхой шийдвэрүүдээ л үргэлжлүүлэх хүсэлтэй байна.

-Эдийн засаг, хөрөнгө оруулалтын орчинд улстөрийн савлагаатай шийдвэрүүд сөрөг нөлөө үзүүлээд байна л даа. Улстөрийн нөлөөллийг багасгах ямар арга байна?

-Хувьцааны зах зээлээ хөгжүүлэх хэрэгтэй. Хувьцааны зах зээл гэдэг нийтийн өмчлөлийн хэлбэр. Дэлхийн нийт баялгийн 95 хувийг олон нийтийн хувьцаат компани бий болгодог. Оросын “Роснефть”, “Газпром” зэрэг бүх том компани 20-иос дээш, зарим тохиолдолд 50 хувиа олон улсын бирж дээр хувьцаа болгоод гаргачихсан. Хятадынх ч ялгаагүй. Шинхуа, Чалко, Чайналкогоос эхлээд бүх том компани нь Хонгконгийн бирж дээр хувьцаагаа гаргасан. Хорь, гучаад онд Америкийн гэр бүлийн компаниуд дэндүү томроод ирэнгүүтээ өмчлөлөө задлах ёстой гэдгийг ойлгосон. Монголд л хувьцаат компани гэж яриад байгаа болохоос Орос, англиар бол публичная, public буюу олон нийтийн гэдэг шүү дээ. Дэлхийн компанийн 95 хувь нь олон нийтийн компанийн баялаг бүтээдэг хэлбэрт шилжчихээд байхадМонголд эсрэгээрээ. 95 хувь нь нэг цөөхөн гэр бүлийн, эсвэл төрийн мэдэлд байна. Энэ хоёрын аль нь ч компаниудынхаа өмчлөлийг олон нийтийн болгох тусам улстөрийн савлагаатай шийдвэр гарахаа болино. Р.Амаржаргал гишүүн шинээр батлагдсан Компанийн тухай хуулийн хэрэгжилтийг асуугаад байгаа нь цаанаа учиртай. Тэр хуульд төрийн өмчит хувьцаат компаниуд Төлөөлөн удирдах зөвлөлийнхөө гуравны нэгийг бие даасан гишүүдээс бүрдүүлнэ гээд заачихсан. Бас гүйцэтгэх захирал нь сонирхлын зөрчилтэй гэрээ хийж, эрх ашгаа бодож хэлцлүүд хийвэлмаш хүнд эрүүгийн хариуцлагад унахаар байгаа.Жишээ нь МИАТ-ийн 20 хувийг Монголын хөрөнгийн бирж дээр хувьчилбал хувьцаа эзэмшигч хүмүүс, хөрөнгө оруулагчид МИАТ-ийн гүйцэтгэх захирлаас “Та түлшээ ямар үнээр хэнээс авдаг юм бэ” гэж асууж эхэлнэ. Өөрөөр хэлбэл хяналтын систем тогтож эхэлж байгаа юм. Төрийн өмчийн тэр компанийн гүйцэтгэх захиралд нэг сайд шахааны бизнес хийх гэж оролдвол “Уучлаарай, би ингэвэл шоронд явна. Компанийн хуулиар ийм шийдвэрийг ТУЗ нь гаргадаг юм” гэчихэд л өөрийгөөхамгаалахбүрэн хэрэгсэл болчихож байгаа юм. Олон нийтийн компаниөмчлөлийн хосолсон хэлбэртэй учраас баялгийн хуваарилалтталаасаа зөв хэрэгсэл болохоос гадна төр хамгийн муу менежер гэдэг нэрнээс салах маш том боломж. Мөн баялаг бүтээгч хувийн хэвшлийнхэн компанийнхаа тодорхой хувийг олон нийтэд зарвал тэр компани руу нь улстөр дайрч, булаадаг үйл ажиллагаа хязгаарлагдана. Мянгаас арван мянган хувьцаа эзэмшигч төрийн ордоны өмнө бас нэг юм болно оо доо.

-“Эрдэнэс таван толгой” уг нь энэ зарчмаар эхэлсэн ч одоо таг болчихлоо?

-Эхлэл нь тийм байсан ч хувьцаа тараах процесс нь замын дунд зогсчихсон. Монголчууд энэ ордоосоо хувь эзэмшдэг ч юм шиг, эзэмшдэггүй ч юм шиг байдалд орчихоод байгаа. Үүнийг хувь хүн гэхээс илүү хөрөнгө оруулалтын сангаар дамжуулаад хийж болно. Норвегид Баялгийн сан, Хөрөнгө оруулалтын сан гэж бий. Энэ хоёр сан улсынхаа биржийн хувьцааны дийлэнх хувийг эзэмшдэг. Мөн тэтгэврийн сан гэж байдаг. Төр нийгмийн даатгалын шимтгэл гэж иргэдээсээ хураасан мөнгөө хуримтлуулж, хуримтлалынхаа тодорхой эх үүсвэрийг төрийн компаниудын хувь эзэмшлийг бий болгоход зарцуулдаг. Мөн хувийн компани бирж дээр тодорхой хэмжээний хувьцаагаа зарахад төрийн тэтгэврийн сан хувьцааных нь 3-5 хувийг авдаг. Нэг үгээр хэлбэл энэ сангууд бий болж буй баялгаа ирээдүйдээ өвлүүлэх том хэрэгсэл болчихож байгаа юм. Энэ хэлбэрийг манайхан судалж байх шиг байна. Норвегийн газрын тосны том компанийн 50 хувийг төр эзэмшдэг гэж буруу орчуулсан байна лээ. Төр биш, Норвегийн тэтгэврийн болон баялгийн сангууд эзэмшдэг юм.

-Гэхдээ бараг ялгаагүй юм биш үү?

-Маш том ялгаатай. Энэ сангуудын удирдлагын багт мэргэжлийн санхүүч нар ажилладаг. Бас тусгай аудиттай. Монголын хувьд Дэлхийн банк ч юм уу Азйн хөгжлийн банк аудитлаж болно. Аль нам нь гарч ирэхээс үл хамаарч20, 30 магадгүй 100 жил идэх хоолоо арай өөр төлөвлөлт, менежмэнт, системээр явуулмаар байгаа юм. Тэгэхээр хөрөнгийн зах зээлийг яаж ашиглах вэ гэдгийг ойлгож, тодорхой жим гарвал маш том боломж бий. Өнөөдөр Монголын Оюу толгойн ордын 66 хувийг эзэмшдэг TRQкомпанийн хувьцаа Канадад унахад энд сууж байгаа бидэнд огт хамаагүй болчихож байгаа юм. Харин бид эндээ хөрөнгийн зах зээлийг бий болгоод ирвэл тэнд байгаа TRQ тодорхой хэмжээний хувьцаагаа Монголд зарахыг бодно. Тэр хувьцаанаас нь та бид хоёр тус тусдаа хоёр сая төгрөг гаргаад авчихлаа гэж бодъё. Нэг бүрийг нь 20 мянган төгрөгөөр автал 5000 төгрөг болоод уначихлаа. Нөгөө сая төгрөг маань 250 мянган төгрөг болж унана гэсэн үг. 750 мянган төгрөгөө алдсан та бид хоёр дуугүй суух уу. “Хөөе сайдаа, та болиорой, өдөр шөнөгүй зүтгэж байж хураасан сая төгрөгийг минь та буруу савлуулаад байна шүү гэнэ биз. Ингээд ирэхээр улстөрчөө хүртэл зөв сонгодог болно. Энэ шийдлийг харсан гадны бирж дээр байгаа компаниуд энд хамгаалалтын хэрэгсэлтэй болох гэж Монголын хөрөнгийн зах зээл дээр ирж хувьцаагаа гаргахыг бодно.

-Улстөрийн савлагаанаас хөрөнгийн зах зээлээ хамгаалах хэрэгсэл нь бэлэн байхад яагаад өнөөдрийг хүртэл оруулж ирэхгүй байгаа юм бол?

Үнэт цаасны шинэ хууль батлагдахгүй байна. Өнөөдрийн үнэт цаасны хуулиар Монголын аж ахуйн нэгж л Монголын бирж дээр хувьцаагаа гаргах эрхтэй. Оюутолгойн 66 хувийг эзэмшигч TRQ Монголын аж ахуйн нэгж биш учраас Монголд хувьцаагаа гаргаж чадахгүй байгаа юм. Шинэ хуулийн төслөөр бол гадны хөрөнгийн бирж дээр байгаа компаниудад хувьцаагаа энд зарах боломжийг нээгээд өгчихсөн. Монголчуудаас хэдэн тэрбум доллар босгохдоо гол нь биш л дээ. Ашиг сонирхлын нэг завинд сууж эхэлж байгаа гэдэг нь л чухал. Хувьцаа эзэмшигчид нь “Энэ компанийг босгоод ирвэл цалингаасаа хадгалсан хэдэн бор цаас маань арвижих юм байна” гэж бодож эхэлнэ.

-Үнэт цаасны шинэ хуулийн төсөл яагаад батлагдахгүй байна вэ?

-Эдийн засгийн хөгжлийн сайд энэ төслийг УИХ-ын дарга З.Энхболдод саяхан өргөн барьсан. УИХ-аар хэлэлцэхээс өмнө нээлттэй хэлэлцүүлэг өрнүүлмээр байгаа юм. Дараа нь энэ салбарынханы санаа оноог тусгаад хаврын чуулганаар хэлэлцээд баталчихвал хөрөнгийн зах зээхлийн орчин зургаа, долдугаар сараас наашлах боломжтой.

-Бирж дээр хувьцаа нь идэвхтэй арилжигдаж байгаа олон нийтийн ямар компани байна?

-Өнөөдөр манайдолон нийтийн компани маш цөөхөн. Эдийн засгийн таван хувь нь олон нийтийн хэлбэртэй компани байна. Харилцаа холбооны ганц ч компани олон нийтийнх биш. “Номин”, “Миний дэлгүүр” ч олон нийтийн компани биш. Барилгын компани гэхэд“Ремикон”-оос өөр алга. Бирж дээр арилжаалж байгаа тавхан идэвхтэй хувьцаа нийт зах зээлийн 70-80 хувийг авч явж байна. Тэрний дөрөв ньтөрийн өмчийн оролцоотой нүүрсний компани. Гэтэл дөрөвдүгээр ДЦС гэхэд л миний тооцооллоор 600 сая ам долларын үнэлгээтэй компани. Станцынхаа шинэчлэлийг хиймээр байна, арван хувиа бирж дээр гаргая гээд 60 сая доллараар хувьцаагаа зарахад хөрөнгө оруулагчид хангалттай байна.

-Сүүлийн үед төр төчнөөн хувийг нь буцааж авна, монгол хүн, монгол компанийн эзэмшил 50 хувь байх ёстой гэсэн үгнүүд хөрөнгө оруулагчдыг айлгаж байна. Шууд ингэж тулгах хэр эрсдэлтэй вэ?

-Индонезийн нэг жишээ бий. Индонез шууд “индонезийн хүн төчнөөн хувь эзэмшинэ” гэж хуулиндаа заагаагүй. Харин “хөрөнгө оруулагч та ороод ир. Гэхдээ арван жилийн дараа наад компанийн чинь 15-25 хувь нь заавал Индонезийн өмчлөлтэй аж ахуйн нэгж юм уу, индонезийн иргэний эзэмшилд байх ёстой, хорь, гучин жилийн дараа 50 хувийг нь манай иргэн юмуу аж ахуйн нэгж эзэмшиж байх ёстой” гэсэн. Ийм бодлогоор 30, 40 жилийн өмнө ажлаа эхэлсэн нүүрсний компаниудыг яваандаа индонезижуулсан. Гэхдээ индонезичууд “Бид наадахыг чинь зүгээр авахгүй, зах зээлийнх нь үнээр авна” гэсэн. Тэгэхээр аль аль талдаа ашигтай болчихож байгаа юм. Мэдээж дэлхийн томчууд ирж үнэ цохин өрсөлдөж авахгүй учраас зах зээлийн үнэ нь тийм ч их биш. Иймэрхүү зөвөөр шийдэх тогтолцоо, гарцууд байгаа. Хүний хувийн өмчийг үнэгүй хурааж авна гэдэг бол бидний бий болгосон тогтолцоо лав биш. Уго Чавесын бодлого. Хүмүүс Чавесын бодлогыг их зөв байсан шиг ярьж эхэлж байна л даа. Энэ бол маш аюултай үзэгдэл. Бид социализмаас яаж саллаа. Бидтэгш боломжтой нийгэм болгоно гэснээс биш хүн бүр тэгш гэсэн үзлийг хүлээн зөвшөөрөөгүй. Хүн бүр адил тэгш гэдэг чинь социализм. Уго Чавес барууны том нефтийн компаниудыг нийгэмчлээд Венесуэлийнхээ өмчлөл болгосон. Өөрөө ямар ч зардал гаргаагүй хэрнээ хөрөнгө оруулагчдаас бүтээсэн бүхнийг нь булаасан. Тэгээд тэндээс олсон орлогоо өөрийгөө олсон гээд ойлгуулчихаж байгаа юм. Энэ буруу. Хөрөнгө оруулагчдадаа ядаж зардлыг нь, тодорхой хувь ашигтай нь өгөх хэрэгтэй. Худалдаж аваад дараа нь орлогоо хуваана гэдэг бол зах зээлийн Үндсэн хуулиар хамгаалагдсан хувь хүний хөрөнгийг хүндэлсэн зарчим. Социалист дэглэмтэй Хятад улс хүртэл саяөмчлөлийн хэлбэрээс хамаарахгүйгээр бүх аж ахуйн нэгж адилхан боломжтой байх ёстой гээд бодлогодоо тусгачихлаа.

-Яг ямар бодлого гаргасан гэнэ ээ?

-Хятадын шинэ Ерөнхий сайд, Ерөнхийлөгч нар нь дундаж иргэнийхээ амьдралыг сайжруулна гэж байгаа. Тэр бодлогодоо хувийн хэвшил, төрийн өмчийн оролцоотой хоёр аж ахуйн нэгжийн шударга биш өрсөлдөөний талбарыг байхгүй болгоно гэж маш тодорхой заасан. Төрийн жаахан эзэмшилтэй учраас бүх зөвшөөрлүүд нь хурдан гардаг, хэн ч ирж шалгаж дарамталдаггүй, орон нутаг нь шахдаггүй байж болохгүй гэж байна. Гэхдээ азтай нь бид ардчилалтай. Хэлэх гэсэн үгээ хэлж үзэл бодолд нөлөөлөх боломжтой улс. Энэ бол бидний хамгийн том үнэ цэн. Ийм үнэ цэн байгаа цагт бид зөв зам руугаа явж л таараа. Зүгээр л цаг хугацааны асуудал байгаа юм. Хэл амаа ололцох гэж бужигнаж байгаа түр хугацаанд л гадаадын хөрөнгө оруулалтын орчин тааруу болчихоод байна. Дахин хэлэхэд гадаадын хөрөнгө оруулалтын сайжруулах гол арга бол миний түрүүний хэлсэн хөрөнгийн зах зээл.

-Таныг “Алтан Дорнод Монгол”-ын гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж эхлэхэд гайхсан шүү. Татварын өртэй, байгаль орчны асуудалтай ийм хэцүү компанийн гүйцэтгэх захирал хийнэ гэдэг эрсдэлтэй биш үү?

-Мэдээж хувь хүн талаасаа харвал эрсдэлтэй л дээ. Гэхдээ энэ компанийн захирал Ганболд миний багын найз, бизнесийн хамтрагч. Би найзыгаа Монголд маш том хоёр гавьяа байгуулсан гэж үнэлдэг. Эхний гавьяа нь стратегийн ач холбогдолтой гурав дахь орд Төмөртэйг Монголын эзэмшилд 100 хувь эргүүлж авахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Хоёр дахь нь таны асуугаад байгаа хамгийн хэл амтай, хамгийн өртэй, хамгийн нэр хүнд муутай энэ компанийг иргэний зориг гаргаж авсан явдал. Бид энэ компанийг босгох гэж жил гаруй болж байна. Тодорхой хэмжээний үр дүнд ч хүрч байгаа. Монгол алт бол монгол төгрөгийн баталгаа шүү дээ. Яагаад Монголд үндэсний алтны компани байж болохгүй гэж, яагаад бид өөрсдөө 700 гаруй ажлын байр бий болгож баялаг бүтээж болохгүй билээ гэсэн бодлоор ажиллаж байна. Бидэнд Паушокийн үлдээсэн өв гэвэл эвдрэлд орсон 1400 га талбай, 70 гаруй тэрбум төгрөгийн татварын өр байна. Эвдэрч сүйрсэн талбайгаас 150-иад га-г нөхөн сэргээлээ. 70 гаруй тэрбумын татварын өр гээд байгаа нь 68 хувийн гэнэтийн ашгийн татварын өр шүү дээ. Бид өнөөдөр хүчингүй болсон татвар төлөөд явж байгаа. Энэ татварыг Монголд төлсөн алтны компани бараг байхгүй. Манайх хувийн өмчлөлтэй хэрнээ татварын орлого бүрдүүлэх алба шиг л ажиллаж байгаа. Сар бүр татвар төлөх графиктай. Графикаа алдахгүй төлөөд явж байна. Графикаа алдвал өөрсдөө хэцүү байдалд орох учраас байгаа юмнуудаа шавхаж барьцаалаад татвараа төлөөд явж байна. Одоо жар гаруй тэрбум төгрөгийн өр үлдсэн.

-Гэхдээ л таныг ийм эрсдэлтэй зүйл рүү орсон гэхээр гайхаад байх юм?

-Би хашир талдаа, Ганболд захирал илүү зоригтой. Энэ чанараараа бие биенээ нөхдөг байх.

-“Алтан Дорнод Монгол”-ыг мөнгө угааж авсан, улстөрчдийн мөнгө цаана нь явж байгаа гэж шуугиад байдаг. Компаниа худалдаж авсан 300 тэрбум төгрөгийг хаанаас босгосон юм бэ?

Манай захирлыг шалгадаг бүх газар нь шалгасан. Компанийн бүх бичиг баримтаа шалгадаг газраар нь оруулсан. Тийм юм байхгүй гэдгийг шалгадаг газар нь тогтоогоод бидэнтэй гэрээ байгуулсан. Өмнө нь хуримтлуулсан бүх эд хөрөнгөө барьцаалж гадна дотноос зээл авч байж энэ компанийг худалдаж авсан. Түүнээс биш бэлэн мөнгөөр аваагүй. Бид хасах 300 тэрбумаас явж байгаа. Аз хийморь, ёндоо гэж байдаг бол, лус савдаг маань байгалийн хишгээ нуухгүй, хайгуул хийгээд юм гараад ирвэл цаана нь гарна. Хайгуул хийгээд юм олдохгүй бол хэцүүднэ. Тэгээс биш бүр хасахаас эхэлж байна л даа.Тэгэхдээ залуунас байна үзээд алдана даа гэж бодоод л ажиллаж байна.Мэдээж Ганболд захирал бид хоёр хоёулхнаа энэ бүхнийг хийгээгүй. Гадаадын том компаниудад ажиллаж байсан чадварлаг боловсон хүчнүүдээс бүрдсэн баг барууны стандартаар ажиллаж байгаа. Монголчууд одоогоор гадаадын хөрөнгө оруулалтад таатай хандахгүй байгаа ч ядахдаа монгол хөрөнгө оруулагчаа хайрлаж, дэмжих байлгүй дээ. Ингэж бодоод л ажиллаж байна. Эцэст нь хэлэхэд дотоодын аж ахуйн нэгжүүдээ хүчирхэгжүүлж, хувийн аж ахуйн нэгждүүдээ эрх тэгш өрсөлдөх орчинтой болгож, төрийн өмч давамгайлсан компаниудад яг адилхан өрсөлдөх нөхцөл бүрдүүлж, төрийн өмчийн ил тод биш шахааны бизнесийг болиулахын тулд өмчлөлийн хэлбэрийг нь задалж, олон нийтийн компани болгон ил тод болгож чадвал 2016 онд эдийн засгийн өсөлт харагдаж байгаа. 


Ц.БААСАНСҮРЭН

Эх сурвалж: “ӨДРИЙН СОНИН”